ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ : ପାଟନାରୁ ଦିଲ୍ଲୀ, ରାଜନୀତିରେ ଏବେ ନୂଆ ଚର୍ଚ୍ଚା। ନିର୍ବାଚନ ଜିତିବା ପରେ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଯେକୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଯୋଗ ଦେଇପାରିବେ କି? ବିଜୟ ପରେ ଦଳୀୟ ଶିବିରକୁ ଯିବାରେ କ’ଣ ରହିଛି ଆଇନଗତ ବାଧା? ବିହାରର ଦୁଇ ନବନିର୍ବାଚିତ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଏବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ହଟଚମଟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଶନିବାର ବିଜେପି କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଉତ୍ତରୀୟ ପିନ୍ଧି ଦଳରେ ସାମିଲ ହେବାର ସଙ୍କେତ ଦେଇଥିବା ଦୁଇ ନେତା ରବିବାର ସୁଦ୍ଧା ନିଜ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ବଦଳାଇଥିଲେ। ଏହା ପଛରେ ରହିଛି ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ବା ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିରୋଧୀ ଆଇନ।
ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ଜିତିବା ଯେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଜୟ ପରେ ଜିତିଥିବା ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ଶିବିରରେ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ସେତିକି ବଡ଼ ରଣନୀତି। କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦଳୀୟ ଆନୁଗତ୍ୟ ବଦଳାଇବା ଏତେ ସହଜ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ରାଜନୈତିକ ଇଚ୍ଛାଠାରୁ ସମ୍ବିଧାନର ନିୟମ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ବିଜୟ ପରେ ବିଜେପି କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ଦୁଇ ନେତା, ତା’ପରେ ହଠାତ୍ ୟୁ-ଟର୍ଣ୍ଣ!
ବିହାରର ତିରହୁତ ସ୍ନାତକ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରୁ ବଂଶୀଧର ବ୍ରଜୱାସି ଏବଂ ସାରଣ ଶିକ୍ଷକ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରୁ ଡକ୍ଟର ରାହୁଲ ରାଜ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ। ଉଭୟ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ଲଢ଼ି ଏନଡିଏ ସହଯୋଗୀ ଜେଡିୟୁର ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ।
ବିଜୟ ପରେ ଶନିବାର ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଉଭୟ ନେତା ପାଟନାସ୍ଥିତ ବିଜେପି କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ବିଜେପିର ରାଜ୍ୟ ସଭାପତି ଓ ଅନ୍ୟ ନେତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ସେମାନେ ସଦସ୍ୟତା ସ୍ଲିପ୍ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଉତ୍ତରୀୟ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଏହାକୁ ଦଳରେ ଯୋଗଦାନର ସାର୍ବଜନୀନ ସଙ୍କେତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ରବିବାର ଚିତ୍ର ବଦଳିଗଲା। ଉଭୟ ନେତା ଏବଂ ବିଜେପି ମୁଖପାତ୍ର ନିଜ ଆଭିମୁଖ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ରାଜନୈତିକ ମହଲରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଛିଡ଼ା କରିଛି। ନିର୍ବାଚନ ଜିତିବା ପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦଳରେ ଯୋଗଦେବା କାହିଁକି ଆଇନଗତ ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ?
କ’ଣ ଏହି ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିରୋଧୀ ଆଇନ?
ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଘୋଡ଼ା ବେପାର, କ୍ଷମତା ପାଇଁ ଦଳ ଡିଆଁ ଏବଂ ବିଧାୟକଙ୍କ ବାରମ୍ବାର ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ରୋକିବାକୁ ୧୯୮୫ ମସିହାରେ ୫୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଜରିଆରେ ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିରୋଧୀ ଆଇନ ଲାଗୁ ହୋଇଥିଲା। ଏହାକୁ ସମ୍ବିଧାନର ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀରେ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି।
ଏହି ଆଇନର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖିବା ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଜନମତକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଦଳ ବଦଳାଇବା ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉପରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇବା।
ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨(୨)ରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିୟମ ରହିଛି। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହେବା ପରେ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ସଦସ୍ୟ ପଦରୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯାଇପାରିବ।
ଅର୍ଥାତ୍ ନିର୍ବାଚନ ଜିତିବା ପରେ ଦଳ ବଦଳାଇବାର ରାସ୍ତା ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଦ। ଏହି ନିୟମ କେବଳ ନିର୍ବାଚନ ଫଳାଫଳ ଘୋଷଣା ହେବାର କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସମ୍ପୃକ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ।
ସଦସ୍ୟତା ନ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଫସିପାରନ୍ତି କି?
ଏହି ଆଇନର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି, କେବଳ ଲିଖିତ ଭାବେ କୌଣସି ଦଳର ସଦସ୍ୟତା ଗ୍ରହଣ କରିବା ହିଁ ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ।
ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଆଚରଣ, କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ଘୋଷଣାରୁ ସେ କୌଣସି ଦଳରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇପାରେ। ଦଳୀୟ ସଦସ୍ୟତା ଫର୍ମ ପୂରଣ, ସଦସ୍ୟତା ଶୁଳ୍କ ପ୍ରଦାନ, ଦଳୀୟ ପତାକା ଓ ପ୍ରତୀକ ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ଦଳୀୟ ବୈଠକରେ ଯୋଗଦେବା ଭଳି ଘଟଣା ଏହି ଦିଗରେ ପ୍ରମାଣ ହୋଇପାରେ।
ତେଣୁ କେବଳ ମୁହଁରେ ଦଳରେ ଯୋଗ ଦେଇନାହିଁ ବୋଲି କହିଦେଲେ ଆଇନଗତ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ। ତେବେ ଅଯୋଗ୍ୟତା ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଆଚରଣ ଓ ପ୍ରମାଣର ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ।
ତାହେଲେ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟ କ’ଣ କରିପାରିବେ?
ଦଳରେ ଯୋଗଦେବା ଏବଂ ଶାସକ ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ମଧ୍ୟରେ ଆଇନଗତ ଫରକ ରହିଛି। ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସଦସ୍ୟ ନ ହୋଇ ଶାସକ ଦଳ କିମ୍ବା ମେଣ୍ଟକୁ ବାହ୍ୟ ସମର୍ଥନ ଦେଇପାରିବେ।
ଏପରିକି ସେ ନିଜ ବିବେଚନା ଅନୁଯାୟୀ ବିଧାନସଭା କିମ୍ବା ବିଧାନ ପରିଷଦରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ବିଲ୍ ଉପରେ ମତଦାନ କରିପାରିବେ। କୌଣସି ଦଳର ସଦସ୍ୟ ନ ଥିବାରୁ ସେହି ଦଳର ହ୍ୱିପ୍ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ।
ସେହିପରି ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ସୁବିଧାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ସେ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନ ପରିଚୟ ହରାଇ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ କୌଣସି ଦଳରେ ମିଶିପାରିବେ।
ମନୋନୀତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ଅଲଗା
ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିରୋଧୀ ଆଇନରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଏବଂ ମନୋନୀତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ରାଷ୍ଟ୍ରପତି କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୋନୀତ ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ଗୃହର ସଦସ୍ୟତା ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଯୋଗ ଦେଇପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ଛଅ ମାସର ସମୟସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରେ ଦଳରେ ଯୋଗଦେଲେ ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟତାର ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ପଡ଼ିପାରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏଭଳି ଛଅ ମାସର ରିହାତି ନାହିଁ।
କିଏ ନେବେ ଅଯୋଗ୍ୟତାର ନିଷ୍ପତ୍ତି?
କୌଣସି ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟ ଦଳରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ନେଇ ଅଭିଯୋଗ ଆସିଲେ, ସମ୍ପୃକ୍ତ ଗୃହର ବାଚସ୍ପତି କିମ୍ବା ବିଧାନ ପରିଷଦ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଅଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆବେଦନ ଉପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବେ।
ତେବେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଅନେକ ସମୟରେ ପକ୍ଷପାତ ଓ ବିଳମ୍ବର ଅଭିଯୋଗ ଉଠିଥାଏ। କେତେକ ମାମଲାରେ ଅଯୋଗ୍ୟତା ଆବେଦନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଚାରାଧୀନ ରହିଥାଏ। ଏହାକୁ ନେଇ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏପରି ମାମଲା ସାଧାରଣତଃ ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ନିର୍ବାଚନ ଜିତିବା ସହଜ, ଆନୁଗତ୍ୟ ବଦଳାଇବା କଷ୍ଟକର!
ବିହାରର ଏହି ଘଟଣା କେବଳ ଦୁଇ ନେତାଙ୍କ ଦଳୀୟ ଯୋଗଦାନକୁ ନେଇ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଜନମତ, ରାଜନୈତିକ ଆନୁଗତ୍ୟ ଏବଂ ସମ୍ବିଧାନର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୀମାରେଖାକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି। ନିର୍ବାଚନରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଲଢ଼ି ଜନତାଙ୍କ ଭୋଟରେ ବିଜୟୀ ହେବା ପରେ ଦଳୀୟ ଶିବିରକୁ ଡିଆଁ ମାରିବାର ରାଜନୈତିକ ଇଚ୍ଛା ଥାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ଏହି ରାସ୍ତାରେ ଆଇନଗତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ରାଜନୀତିରେ ସମର୍ଥନ ଦେବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଦଳରେ ମିଶିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ। ଏହା ହିଁ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିରୋଧୀ ଆଇନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସର୍ତ୍ତ।