ଭୁବନେଶ୍ୱର: ଭାରତର ରାଜନୀତିରେ ପୁଣି ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ରହିଛି ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ (Delimitation)। ଲୋକସଭା ଓ ବିଧାନସଭାର ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କେବଳ ନିର୍ବାଚନୀ ମାନଚିତ୍ର ବଦଳାଇବ ନାହିଁ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସମୀକରଣକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
ବିଶେଷକରି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଶଙ୍କା କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆଧାରରେ ଆସନ ପୁନଃବଣ୍ଟନ ହେଲେ, ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସଫଳ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଲୋକସଭାରେ ନିଜର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଅଂଶ ହରାଇପାରନ୍ତି। ତେବେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କ’ଣ ଏବଂ ଏହାକୁ ନେଇ ଏତେ ବଡ଼ ବିତର୍କ କାହିଁକି?
ସରଳ ଭାଷାରେ କହିଲେ, ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହେଉଛି ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା ଓ ଆସନ ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକସଭା ଓ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସୀମାକୁ ପୁନଃଗଠନ କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରହିପାରିବ।
ଏହା ସହିତ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନର ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହୁଏ। ଭାରତରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଆୟୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯାଏ।
ବିତର୍କର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସଫଳତା କ’ଣ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ଦଣ୍ଡର କାରଣ ହେବ?
ତାମିଲନାଡୁ, କେରଳ, କର୍ଣ୍ଣାଟକ, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ ତେଲେଙ୍ଗାନା ଭଳି ଦକ୍ଷିଣ ରାଜ୍ୟରେ ଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଜନନ ହାର ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଓ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ଏଥିରେ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ।
ଅନ୍ୟପଟେ, ଉତ୍ତର ଭାରତର କେତେକ ରାଜ୍ୟରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଅଧିକ ରହିଛି। ତେଣୁ ଦକ୍ଷିଣ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଆଶଙ୍କା—ଯଦି ଆସନ ବଣ୍ଟନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆଧାରରେ ହୁଏ, ତେବେ ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଆସନ ପାଇବେ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଲୋକସଭାରେ ଅଂଶ କମିପାରେ।
ତେବେ କେନ୍ଦ୍ରର ଯୁକ୍ତି ହେଉଛି, ଲୋକସଭାର ମୋଟ ଆସନ ବୃଦ୍ଧି କରାଗଲେ ଦକ୍ଷିଣ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଆସନ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିପାରେ। ତେଣୁ କେବଳ ଆସନ ସଂଖ୍ୟା ନୁହେଁ, ମୋଟ ଆସନରେ ଅଂଶ ହେଉଛି ଏହି ବିତର୍କର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର।
ଭାରତର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ସମାନ ହାରରେ ବଢ଼ିନାହିଁ। ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ ରାଜସ୍ଥାନ ଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଅଧିକ ରହିଛି। ଅନ୍ୟପଟେ କେରଳ ଓ ତାମିଲନାଡୁ ଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଧୀର ହୋଇଛି।
ଯଦି ଭବିଷ୍ୟତରେ ଲୋକସଭା ଆସନ ବଣ୍ଟନରେ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ଥିବା ରାଜ୍ୟର ଆସନ ବଢ଼ିପାରେ। ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଧୀର ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଥିବା ରାଜ୍ୟର ମୋଟ ଆସନ ଅଂଶ କମିବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି।
ତେବେ ପ୍ରକୃତରେ କେଉଁ ରାଜ୍ୟ କେତେ ଆସନ ପାଇବ, ତାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ସୂତ୍ର ଏବଂ ଲୋକସଭାର ମୋଟ ଆସନ ସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବ।
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସହ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି ଜନଗଣନା। ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକସଭା ଆସନ ବଣ୍ଟନକୁ ସ୍ଥିର ରଖାଯାଇଛି।
ଏବେ ଆଗାମୀ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଏହି ବିତର୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଆଧାର ହେବ। ନୂଆ ଜନସଂଖ୍ୟା ତଥ୍ୟ ଆସିବା ପରେ ଭବିଷ୍ୟତ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ରୂପରେଖା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ।
ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କେବଳ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା ବଦଳାଇବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ। ଏହା କେଉଁ ରାଜ୍ୟର ସଂସଦରେ କେତେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ରହିବ ଏବଂ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଭାବ କେତେ ରହିବ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରେ।
ଏହି କାରଣରୁ ଦକ୍ଷିଣ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ଯେ ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସଫଳ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏଥିପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ କ୍ଷତି ନହେଉ। ଅନ୍ୟପଟେ, ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଯୁକ୍ତି ଦେଇପାରନ୍ତି ଯେ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ମିଳିବା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଭାବେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ।
ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣକୁ ନେଇ ବିତର୍କର ମୂଳରେ ରହିଛି ଦୁଇଟି ମୂଳ ଧାରଣା—“ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ” ଏବଂ “ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସଫଳତା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷତି ନହେବା”।
ଆଗାମୀ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ, ନୂଆ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ନିୟମ ଓ ଲୋକସଭାର ମୋଟ ଆସନ ସଂଖ୍ୟା—ଏହି ତିନିଟି ଦିଗ ହିଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବ ଯେ ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତ ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର କେତେ ବଦଳିବ।