ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଆମେ କିଣୁଥିବା ଅନେକ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ଉପରେ ଜିଏସ୍ଟି (GST) ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ହେଲେ କିଛି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବାକୁ ଏହି ଟିକସରୁ ଛାଡ଼ ଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଶୂନ୍ୟ ଟିକସ ହାର ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଆର୍ଥିକ ବୋଝ କମାଇବା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଭଳି ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ସୁଲଭ କରିବା। ତେବେ ଭାରତରେ କେଉଁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା GST ମୁକ୍ତ? କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଟିକସ ଛାଡ଼ ମିଳେ? ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା।
୧. ମୌଳିକ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ GST ଛାଡ଼
ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଅନେକ ମୌଳିକ ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀକୁ GSTରୁ ଛାଡ଼ ଦିଆଯାଇଛି। ତାଜା କ୍ଷୀର, ଅନେକ ପ୍ରକାରର ତାଜା ଫଳ ଓ ପନିପରିବା, ଖୋଲା ଚାଉଳ, ଗହମ, ଡାଲି ଭଳି କିଛି ମୌଳିକ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସର୍ତ୍ତରେ GST ମୁକ୍ତ ରହିଛି।
ତେବେ ପ୍ୟାକେଜିଂ ଓ ଲେବଲ୍ର ନିୟମ ଏଠାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଖୋଲା ଓ ଲେବଲ୍ ନଥିବା କିଛି ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ GST ନ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ୟାକ୍ କରାଯାଇଥିବା ଏବଂ ଲେବଲ୍ ଲାଗିଥିବା ସମାନ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହାରରେ GST ଲାଗିପାରେ।
ଲୁଣ, ତାଜା ମାଂସ ଓ ମାଛ ଭଳି କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଗୀକରଣ ଅନୁସାରେ ଟିକସ ଛାଡ଼ ପାଇପାରେ। ତେଣୁ କୌଣସି ସାମଗ୍ରୀକୁ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ GST ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଧରିନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
୨. ଶିକ୍ଷା ସେବା ଓ ପୁସ୍ତକ
ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ GST ଛାଡ଼ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଯୋଗ୍ୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉଥିବା ଅନେକ ଶିକ୍ଷା ସେବା GST ମୁକ୍ତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଓ ଅଭିଭାବକଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଖର୍ଚ୍ଚରେ କିଛିଟା ଆଶ୍ୱସ୍ତି ମିଳିଥାଏ।
ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ, ଖବରକାଗଜ, ମାନଚିତ୍ର ଓ ଆଟଲାସ୍ ଭଳି ଅନେକ ମୁଦ୍ରିତ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ GST ହାର ଲାଗୁ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ପେନ୍, ପେନ୍ସିଲ୍, ନୋଟ୍ବୁକ୍, ଇରେଜର୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଷ୍ଟେସନାରୀ ସାମଗ୍ରୀ ସମସ୍ତେ GST ମୁକ୍ତ ନୁହନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଲାଗୁଥିବା ହାର ସାମଗ୍ରୀର ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।
୩. ହସ୍ପିଟାଲ୍, ଡାକ୍ତର ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା
ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ। ତେଣୁ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା ସେବା ଏବଂ ଅନେକ ଯୋଗ୍ୟ ହସ୍ପିଟାଲ୍ ଓ କ୍ଲିନିକ୍ର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାକୁ GSTରୁ ଛାଡ଼ ଦିଆଯାଇଛି। ଆମ୍ବୁଲାନ୍ସ ସେବା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସର୍ତ୍ତରେ ଏହି ଛାଡ଼ ପାଇଥାଏ।
ତେବେ ହସ୍ପିଟାଲ୍ର ସମସ୍ତ ସେବା, ରୁମ୍ ଭଡ଼ା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଚିକିତ୍ସା ସାମଗ୍ରୀକୁ GST ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହାର ଟିକସ ହାର ସମ୍ପୃକ୍ତ ସେବା ଓ ନିୟମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
୪. ଔଷଧ ଓ ଜୀବନରକ୍ଷାକାରୀ ଚିକିତ୍ସା ସାମଗ୍ରୀ
ସମସ୍ତ ଔଷଧ ଉପରେ ସମାନ GST ଲାଗୁ ହୁଏନାହିଁ। କେତେକ ଜୀବନରକ୍ଷାକାରୀ ଔଷଧ ଓ ବିଶେଷ ଚିକିତ୍ସାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଔଷଧ ଉପରେ ଶୂନ୍ୟ କିମ୍ବା ରିହାତି ଟିକସ ହାର ଲାଗୁ ହୋଇପାରେ। ମେଡିକାଲ୍ ଅକ୍ସିଜେନ୍, ମାନବ ରକ୍ତ ଓ କିଛି ଚିକିତ୍ସା ସାମଗ୍ରୀର GST ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଗୀକରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଔଷଧ କିଣିବା ସମୟରେ ଗ୍ରାହକମାନେ ବିଲ୍ରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା GST ହାର ଯାଞ୍ଚ କରିପାରିବେ। ଏକ ଔଷଧ ଜୀବନରକ୍ଷାକାରୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସ୍ୱତଃ GST ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।
୫. ଜୀବନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୀମାରେ GST ଛାଡ଼
ବୀମା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ GST ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି। ୨୨ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୫ରୁ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ବୀମା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୀମା ପଲିସିର ପ୍ରିମିୟମ୍ ଉପରେ GST ଛାଡ଼ ଲାଗୁ ହୋଇଛି। ଏହା ଫଳରେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପଲିସି ନେଉଥିବା ଗ୍ରାହକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିମିୟମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ କମିପାରେ।
ତଥାପି, ଏହି ଛାଡ଼କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ବୀମା ପଲିସି ପାଇଁ ଲାଗୁ ବୋଲି ଧରିନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଗ୍ରୁପ୍ ବୀମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୀମା ଉତ୍ପାଦ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ନିୟମ ଲାଗୁ ହୋଇପାରେ।
୬. ମାଟିପାତ୍ର, ଦୀପ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ସାମଗ୍ରୀ
ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ସାମଗ୍ରୀକୁ GST ଛାଡ଼ କିମ୍ବା ରିହାତି ହାର ମିଳିଥାଏ। ମାଟିର ଦୀପ, ମାଟିପାତ୍ର, ଖଦି ସୂତା ଓ ଖଦି କପଡ଼ା ଭଳି ସାମଗ୍ରୀରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଟିକସ ଛାଡ଼ ଲାଗୁ ହୋଇପାରେ।
ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ପାଦ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀର ପ୍ରକାର ଓ ଯୋଗାଣର ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ GST ହାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହୁଏ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପାରମ୍ପରିକ ବା ଧାର୍ମିକ ସାମଗ୍ରୀ GST ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
୭. ପେଟ୍ରୋଲ, ଡିଜେଲ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ମଦ ଉପରେ କ’ଣ ନିୟମ?
ପେଟ୍ରୋଲ, ଡିଜେଲ, ଅଶୋଧିତ ତେଲ, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ, ମାନବ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ମଦ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି କିଛି ଉତ୍ପାଦ ସାଧାରଣ GST ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବାହାରେ ରହିଛି କିମ୍ବା GSTରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାମିଲ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଏହାର ଅର୍ଥ ଏଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ପ୍ରକାରର ଟିକସରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହନ୍ତି।
ପେଟ୍ରୋଲ ଓ ଡିଜେଲ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଉତ୍ପାଦ ଶୁଳ୍କ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ VAT ଭଳି କର ଲାଗିପାରେ। ମଦ ଉପରେ ରାଜ୍ୟ ଆବକାରୀ ଶୁଳ୍କ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର ଲାଗୁ ହୋଇପାରେ। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶୁଳ୍କ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଲାଗୁ ହୋଇପାରେ।
୮. ଏହି ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକୁ GST ଛାଡ଼ କାହିଁକି?
ମୌଳିକ ଖାଦ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଭଳି ଆବଶ୍ୟକ କ୍ଷେତ୍ରରେ GST ଛାଡ଼ ଦେବାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ କ୍ରୟଶକ୍ତିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା। ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ଟିକସ ଲାଗିଲେ ପରିବାରର ଦୈନନ୍ଦିନ ଖର୍ଚ୍ଚ ବଢ଼ିପାରେ। ବିଶେଷକରି କମ୍ ଆୟ ଓ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ପରିବାର ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି।
ଏହା ସହିତ ଶିକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାକୁ ସୁଲଭ ରଖିବା, କେତେକ ପାରମ୍ପରିକ ଉତ୍ପାଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ଏବଂ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଜିନିଷର ମୂଲ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସହାୟତା କରିବା ମଧ୍ୟ ଏପରି ଛାଡ଼ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
ଗ୍ରାହକଙ୍କ ପାଇଁ ଜରୁରୀ କଥା
କୌଣସି ସାମଗ୍ରୀ GST ମୁକ୍ତ କି ନୁହେଁ, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହାର ନାମ ସହିତ ପ୍ୟାକେଜିଂ, ଲେବଲ୍, ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ବିକ୍ରୟର ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସଠିକ୍ ଓ ଅଦ୍ୟତନ ସୂଚନା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପରୋକ୍ଷ କର ଓ ସୀମା ଶୁଳ୍କ ବୋର୍ଡ (CBIC)ର GST ହାର ତାଲିକା କିମ୍ବା ଯୋଗ୍ୟ କର ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ସହାୟତା ନିଆଯାଇପାରେ।