ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଗ୍ରାମୀଣ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ସାରା ଦେଶରେ ଏକ ନିରନ୍ତର ବିକାଶମୂଳକ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ହୋଇ ରହିଥିଲା। ୨୦୧୪ ମସିହାରେ ଯେତେବେଳେ ‘ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାରତ ମିଶନ’ (ଏସ୍ବିଏମ୍) ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିବ୍ୟାପ୍ତି ମାତ୍ର ୩୯ ପ୍ରତିଶତ ଥିଲା। ୨୦୧୯ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା, ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତ ୧୦୦ ପ୍ରତିଶତ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ସୁବିଧା ପରିବ୍ୟାପ୍ତି ହାସଲ କରିପାରିଥିଲା। ୨୦୧୪ରୁ ୨୦୧୯ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ୩୬ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ୧୦.୨୮ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଶୌଚାଳୟ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ୨୦୧୯ ମସିହାରେ ଗ୍ରାମୀଣ ଭାରତକୁ ‘ଖୋଲାରେ ମଳତ୍ୟାଗ ମୁକ୍ତ’ (ଓଡିଏଫ୍) ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସଫଳତା ଭାରତର ପରିମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ୱରୂପକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା। ଏଥିରେ କେବଳ ଘରୋଇ ଶୌଚାଳୟ ଉପଲବ୍ଧତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଅଭ୍ୟାସର ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ସ୍ତରରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା ଭଳି ବ୍ୟାପକ ବିଷୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ‘ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାରତ ମିଶନ-ଗ୍ରାମୀଣ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ’ (SBM-G Phase II)’ର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଓଡ଼ିଏଫ୍ ସ୍ଥିତିକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ସହିତ କଠିନ ଓ ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି।
ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପର ପ୍ରଭାବ ଏବେ ଭାରତର ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି। ଏକ ଓଡ଼ିଏଫ୍ ପ୍ଲସ୍ ଗ୍ରାମ କେବଳ ଓଡ଼ିଏଫ୍ ସ୍ଥିତିକୁ ବଜାୟ ରଖେ ନାହିଁ, ବରଂ କଠିନ ଓ ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ସୁପରିଚାଳନା ସହିତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ସ୍ୱଚ୍ଛତାକୁ ମଧ୍ୟ ବଜାୟ ରଖେ। ଓଡ଼ିଏଫ୍ ପ୍ଲସ୍ ଗ୍ରାମର ସ୍ଥିତିକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ସହିତ, ଏହି ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ତିନୋଟି ପ୍ରଗତିଶୀଳ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଏ-ଆକାଂକ୍ଷୀ, ଉଦୀୟମାନ ଏବଂ ମଡେଲ୍। ଆକାଂକ୍ଷୀ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ କଠିନ କିମ୍ବା ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏର ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି। ଉଦୀୟମାନ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ କଠିନ ଓ ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁର ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି। ମଡେଲ୍ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା ସହିତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଓଡ଼ିଏଫ୍ ପ୍ଲସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
୧୭ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୬ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା, ଭାରତରେ ୫.୬୯ ଲକ୍ଷ ଗ୍ରାମ ‘ଓଡିଏଫ୍ ପ୍ଲସ୍’ (ODF Plus) ମାନ୍ୟତା ହାସଲ କରିଛି। ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ୫.୨୫ ଲକ୍ଷ ଗ୍ରାମ ‘ଓଡିଏଫ୍ ପ୍ଲସ୍ ମଡେଲ୍’ ମାନ୍ୟତା ହାସଲ କରିଛି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ୫.୩୮ ଲକ୍ଷ ଗ୍ରାମରେ କଠିନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ୫.୬୫ ଲକ୍ଷ ଗ୍ରାମରେ ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ୫୮୨ଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ୧,୩୧୪ଟି ‘ଗୋବର୍ଧନ’ (GOBARdhan) ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ରହିଛି। ଘରୋଇ ସ୍ତରରେ ୧୨.୨୨ କୋଟି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୌଚାଳୟ ଏବଂ ୯୮,୨୭୩ଟି ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି।
GOBARdhan (ଗାଲଭାନାଇଜିଂ ଅର୍ଗାନିକ୍ ବାୟୋ-ଆଗ୍ରୋ ରିସୋର୍ସେସ୍ ଧନ)
SBM-G (ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାରତ ମିଶନ୍-ଗ୍ରାମୀଣ)ର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଧୀନରେ ଅଧୀନରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ ଭାବେ GOBARdhan କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି। ଏହା ଗୋବର, କୃଷିଜାତ ଫସଲର ଅବଶେଷ ଏବଂ ଜୈବିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ‘ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍, ସଂକୁଚିତ ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ (ସିବିଜି) ଏବଂ ଜୈବିକ ସାର/ବାୟୋ-ସ୍ଲରି’ରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ।
ଶୌଚାଳୟ ନିର୍ମାଣ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିର୍ମାଣ ଅଭ୍ୟାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ଏହି ଜାତୀୟସ୍ତରୀୟ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସ୍ତରରେ ଘଟିଥିବା ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। କାରଣ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୈନନ୍ଦିନ ଆଚରଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ। ଏକ ଶୌଚାଳୟ ସେତେବେଳେ ହିଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ପରିବାର ଏହାର ବ୍ୟବହାର, ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଓ ନିରନ୍ତର ବ୍ୟବହାରକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ସେହିପରି, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାରର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ‘ଓଡିଏଫ୍’ର ଫଳାଫଳକୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ କରିବାରେ SBM-G ଆଚରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗାଯୋଗକୁ କେନ୍ଦ୍ରରେ ରଖିଛି। ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଶୌଚାଳୟ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ବର୍ଜ୍ୟ ନିଷ୍କାସନ ଅଭ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ, ଉପଯୁକ୍ତ ପରିମଳ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ବୁଝିବାକୁ ଏବଂ କମ୍ପୋଷ୍ଟ ପିଟ୍ କିମ୍ବା ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ଓଦା ଅଳିଆ ପରିଚାଳନା କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯାଉଛି। ଏହାସହ ହାତ ଧୋଇବା, ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପାଣି ସଂରକ୍ଷଣ, ପରିମଳ ସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ, ସର୍ବସାଧାରଣ ସ୍ଥାନରେ ଆବର୍ଜନା ନ ପକାଇବା ଓ ଛେପ ନ ପକାଇବା ଭଳି ଦୈନନ୍ଦିନ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଅଭ୍ୟାସ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଛି। ତେଣୁ, ସ୍ୱଚ୍ଛତା କେବଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଯୋଗାଇଦେବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ପରିବାରରେ ଆପଣାଯାଉଥିବା ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସର ଏକ ସମାହାର, ଯାହାକୁ ସମୁଦାୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁଦୃଢ଼ କରାଯାଏ ଏବଂ ସାମୂହିକ ଆଚରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ କରାଯାଏ।
ଯେତେବେଳେ ମହିଳାମାନେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅଗ୍ରଦୂତ ହେଲେ
ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମହିଳାମାନେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଛନ୍ତି। ସ୍ୱଚ୍ଛତା ମହିଳାମାନଙ୍କର ଗୋପନୀୟତା, ସୁରକ୍ଷା, ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସହ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ସେମାନେ କେବଳ ବିଭିନ୍ନ ଯୋଜନାର ହିତାଧିକାରୀ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ବିକାଶ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସକ୍ରିୟ ଅଂଶୀଦାର ଏବଂ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅଗ୍ରଦୂତ। ଏସ୍ବିଏମ୍-ଜି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀରେ ସ୍ୱଚ୍ଛାଗ୍ରାହୀ ଭାବେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହାସହ DAY-NRLM ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ (ଏସ୍ଏଚଜି) ଗୁଡ଼ିକୁ ଆଚରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗାଯୋଗ (ବିସିସି) ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମଞ୍ଚ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯାଇଛି। ପରିବାର ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସ୍ୱଚ୍ଛାଗ୍ରାହୀମାନେ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ଶୌଚାଳୟ ବ୍ୟବହାର ଆପଣାଇବା ଓ ଏହାକୁ ନିରନ୍ତର ଜାରି ରଖିବାରେ ସହାୟତା କରନ୍ତି। ଏଥିସହ ସେମାନେ ଘରକୁ ଘର ବୁଲି ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱଚ୍ଛତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଯାଞ୍ଚ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୁଦାୟଭିତ୍ତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ କରିବାରେ ସହାୟତା କରୁଛନ୍ତି।
ମହିଳା ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଚେତନତାକୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସାମୁଦାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛନ୍ତି। ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ହାୱଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାରେ, ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସଂଲଗ୍ନ ୧୮ଟି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଅପସାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଭିଯାନରେ ୧୮ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ୯.୩୨ ଟନ୍ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବର୍ଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ଏସ୍ଏଚ୍ଜି ମହାସଂଘ ଜରିଆରେ ନିୟମିତ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବର୍ଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ନେଟୱର୍କ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା। ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନାରେ ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ପଦକ୍ଷେପରେ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧି, ପଞ୍ଚାୟତ କର୍ମଚାରୀ, ସମୁଦାୟ ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ବଜାର ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରାଯାଇଥିଲା।
ମହିଳାମାନେ ‘ପରିମଳ କର୍ମୀ, ଉଦ୍ୟୋଗୀ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ସେବା ପ୍ରଦାନକାରୀ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି। ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଗୋରଖପୁରରେ ପ୍ରାୟ ଏକ ଡଜନ୍ ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମହିଳା ଏକ ‘ରିସୋର୍ସ ରିକଭରି ସେଣ୍ଟର’ ପରିଚାଳନା କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଘରୁ ବର୍ଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ଏହାକୁ ଓଦା ଓ ଶୁଖିଲା ବର୍ଜ୍ୟରେ ପୃଥକ କରୁଛନ୍ତି। ଓଦା ବର୍ଜ୍ୟକୁ ‘ଭର୍ମିକମ୍ପୋଷ୍ଟ’ରେ ପରିଣତ କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଶୁଖିଲା ବର୍ଜ୍ୟକୁ ବିକ୍ରି ପାଇଁ ପଠାଯାଉଛି। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ମହିଳାମାନେ ମଜୁରି ସହ ଅତିରିକ୍ତ ଆୟ ମଧ୍ୟ ପାଉଛନ୍ତି। ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଭୋପାଳରେ ଏକ କ୍ଲଷ୍ଟର ଲେଭେଲ୍ ଫେଡେରେସନ୍ ଏକ ମ୍ୟାଟେରିଆଲ୍ ରିକଭରି ଫାସିଲିଟି ପରିଚାଳନା କରୁଛି। ଏଠାରେ ସଂଗୃହୀତ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବର୍ଜ୍ୟର ବିକ୍ରୟ ଓ କ୍ରୟ ପାଇଁ ‘ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାରତ ମିଶନ-ଗ୍ରାମୀଣ ସହ ଏକ ବୁଝାମଣାପତ୍ର’ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ ଦିଆଯାଉଛି। ସ୍ୱଚ୍ଛତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ‘ସଚେତନତା ଓ ଜନସମ୍ପୃକ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ, ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା, ଜୀବିକା ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି।
ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆରମ୍ଭ ବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଘର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ମହିଳା ସାମୂହିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟତୀତ, ‘ସ୍ୱଚ୍ଛତା ସଚେତନତାକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ କରିବାରେ ବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ’ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି। ଏଠାରେ ପିଲାମାନେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ପରିମଳ ଓ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା ସମ୍ପର୍କିତ ଅଭ୍ୟାସ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ପରିବେଶ ପାଆନ୍ତି। ଏହା ସହିତ ସେମାନେ ନିଜ ପରିବାର ଓ ସମୁଦାୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରଭାବ ପକାନ୍ତି। ‘SBM-G ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ସଫଳତାକୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ କରିବା ପାଇଁ ବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯାଇଛି।‘ ଏଥିରେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ସୁବିଧା ଏବଂ ଜୈବ ଅବକ୍ଷୟଶୀଳ ଓ ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ‘ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଚାଣ୍ଡିଲ୍ରେ’ ଏକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏକକ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ନିଷିଦ୍ଧ କରିବା ସହ ‘ଗ୍ରେୱାଟର୍ (ରୋଷେଇ ଓ ଗାଧୋଇବାରୁ ନିର୍ଗତ ଘରୋଇ ବର୍ଜ୍ୟଜଳ) ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏକ ସୋକ୍ ପିଟ୍’ ନିର୍ମାଣ କରିଛି। ଶିକ୍ଷକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟମିତ ଭାବେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଯୌବନାବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଷୟ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରୁଛନ୍ତି। ଏଭଳି ପ୍ରୟାସ ‘ଆଚରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ଦ୍ୱିମୁଖୀ ପ୍ରବାହ’ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ପିଲାମାନେ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଶିଖିବା ଓ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ସହ ଏହି ଆଚରଣକୁ ଘରକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନାର ଏକ ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କୃତିର ଅଂଶ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
ସ୍ୱଚ୍ଛତା ପାଇଁ ଚାଲିଥିବା ଯୁବ-ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପିଲାମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।
‘ସ୍ୱଚ୍ଛତା ହିଁ ସେବା ୨୦୨୬’ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଓ ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଆଚରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରଖିଛି। ସ୍କୁଲ୍ ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛତାକୁ ଏକ ‘ସଂସ୍କାର’ ବା ଜୀବନଶୈଳୀର ଅଂଶ ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିବାର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ଭାବେ ବିକଶିତ କରାଯାଉଛି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅଧୀନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଜ୍ଞାନ ଯାତ୍ରା, ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରୀୟ ଆଲୋଚନା (ସମ୍ବାଦ) ଏବଂ ଉତ୍ସ ସ୍ଥଳରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପୃଥକୀକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ରହିଛି। ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ‘ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଏବଂ ଜଳ ସମ୍ବାଦ’ରେ ମଧ୍ୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବେ ଏବଂ ‘କଠିନ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନା (ଏସ୍ଡବ୍ଲ୍ୟଏମ୍) ନିୟମାବଳୀ, ୨୦୨୬’ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ ହେବେ। ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ‘ସ୍କୁଲ୍ରୁ ଘର’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ଥିବା ଚକ୍ରକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ‘ସ୍କୁଲ୍ରୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ’ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପରିଣତ କରୁଛି।
ପାରମ୍ପରିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି
ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଭାବେ, ପିଲାମାନେ ଏବେ SBM-Gକୁ ପାରମ୍ପରିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଆହୁରି ବ୍ୟାପକ କରୁଛନ୍ତି। ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ, ଶିଶୁ କ୍ୟାବିନେଟ୍ର ସଦସ୍ୟମାନେ ‘ମାସିକ ଋତୁସ୍ରାବ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ପରିଚାଳନାକ୍’ (ଏମ୍ଏଚ୍ଏମ୍) କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଛନ୍ତି। ଏକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଛାତ୍ରୀମାନେ ସାନିଟାରୀ ପ୍ୟାଡ୍ର ଷ୍ଟକ୍ ରେଜିଷ୍ଟର୍ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଶିଶୁ କ୍ୟାବିନେଟ୍ର ସଦସ୍ୟମାନେ ଏହାର ନିୟମିତ ଉପଲବ୍ଧତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରୁଛନ୍ତି। ‘କସ୍ତୁରବା ଗାନ୍ଧୀ ବାଳିକା ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଝିକପାଣି’ରେ ଶିଶୁ କ୍ୟାବିନେଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଦ୍ୟାଳୟ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ‘ଏମ୍ଏଚ୍ଏମ୍ ଲାବୋରେଟୋରୀ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପାଣ୍ଠି ଓ ବାହ୍ୟ ସମ୍ବଳର ସହାୟତାରେ ଏହି ଲାବୋରେଟୋରୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା।
ଯେତେବେଳେ ଏକ ଗ୍ରାମ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରେ
ପରିବାର ଓ ବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଅଭ୍ୟାସ ଦୃଢ଼ ହେବା ସହିତ, ଏହାକୁ ସମୁଦାୟ ସ୍ତରରେ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ କରିବା ପାଇଁ ସାମୂହିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଆବଶ୍ୟକତା ବଢ଼ିଥାଏ। ଘରୋଇ ବର୍ଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ପୃଥକୀକରଣ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଗ୍ରେୱାଟର୍ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନିଷ୍କାସନ ଓ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦରକାର; ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ନିୟମିତ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଆବଶ୍ୟକ। ଏଠାରେ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏସ୍ବିଏମ୍-ଜି ଅଧୀନରେ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରାମସ୍ତରୀୟ ସ୍ୱଚ୍ଛତା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ ପାଇଁ ଦାୟୀ। ସେମାନଙ୍କ ଭୂମିକା କେବଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନିର୍ମାଣରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ବରଂ ସମୁଦାୟ ସଂଗଠନ, ଚାହିଦା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ୱଚ୍ଛତା ପ୍ରୋତ୍ସାହନ, ସୂଚନା, ଶିକ୍ଷା ଓ ଯୋଗାଯୋଗ (ଆଇଇସି) ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହିପରି, ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରେ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଅଭ୍ୟାସକୁ ସାମୂହିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ଫଳାଫଳ ସହ ସଂଯୋଗ କରେ।
ଗ୍ରାମ ଜଳ ଓ ପରିମଳ କମିଟି (VWSCs) ଗ୍ରାମ ସ୍ତରର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ। ଏହା ଗ୍ରାମର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଜନସମ୍ପୃକ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ, ତଦାରଖ ଏବଂ ଆଚରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସହଯୋଗ କରିଥାଏ। ଏଭଳି ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧର ପ୍ରଭାବ ‘ହରିୟାଣାର ଗାଡଲି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ’ରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାଭିତ୍ତିକ ସାମୁଦାୟିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ରାମଟି ଓଡିଏଫ୍ ପ୍ଲସ୍ ମଡେଲ ମାନ୍ୟତା ହାସଲ କରିଛି। ସରପଞ୍ଚ କାନ୍ତା କନୱର ସ୍ୱଚ୍ଛତା କମିଟି ସହ ମିଶି ସାମୁଦାୟିକ ଏବଂ ପୃଥକ ଶୌଚାଳୟ, ସମଗ୍ର ଗ୍ରାମ ପାଇଁ ନାଳୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ୫ଟି ପୋଖରୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଧୂସର ଜଳ ବିଶୋଧନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଗ୍ରାମରେ ‘GOBARdhan ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ’ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଥିରେ ଗୋବରକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଜୈବିକ ସାର ଓ ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଏଥିରୁ ମିଳୁଥିବା ସ୍ଲରିକୁ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। ଜନସଚେତନତା ରାଲି, ବୈଠକ ଏବଂ ଘୋଷଣା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରାଯାଇଥିଲା। ଗାଡଲି ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ, ‘ସ୍ଥାନୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସର ସମର୍ଥନ ମିଳିଲେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଅଭ୍ୟାସ କିପରି ସମଗ୍ର ଗ୍ରାମର ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରେ।‘
ଲୋକେ ନେତୃତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏହାକୁ ସ୍ଥାୟୀ କରେ
ଲୋକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା, ସମନ୍ୱୟ ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସମର୍ଥନ ଯୋଗାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏସ୍ବିଏମ୍-ଜି ପାଇଁ ସରକାରୀ ବଜେଟ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅର୍ଥ କମିଶନ ଅନୁଦାନ, ବିକଶିତ ଭାରତ-ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଫର୍ ରୋଜଗାର ଆଣ୍ଡ ଆଜୀବିକା ମିଶନ (ଗ୍ରାମୀଣ) ପାଣ୍ଠି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜସ୍ୱ ଉତ୍ପାଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ସମ୍ବଳ ଯୋଗାଡ଼ କରାଯାଉଛି। ଦୀନଦୟାଲ ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ ଯୋଜନା – ଜାତୀୟ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବିକା ମିଶନ (DAY-NRLM) ସହ ସମନ୍ୱୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଏସ୍ଏଚଜି ଏବଂ ସିଏଫ୍ଏଲ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ସାମିଲ କରାଯାଉଛି। ଏଥିସହ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମ କର୍ମୀମାନଙ୍କ ଦକ୍ଷତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରୁଥିବାବେଳେ, ‘ଜଳ ଜୀବନ ମିଶନ’ ଧୂସର ଜଳ ପରିଚାଳନାରେ ସହାୟତା କରୁଛି। ଏହି ବହୁସ୍ତରୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସାମୁଦାୟିକ ପ୍ରୟାସକୁ ସରକାରୀ ସହଯୋଗ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନର ନେତୃତ୍ୱ ନିଏ, ବ୍ଲକ୍ ସ୍ତରରେ ଆବଶ୍ୟକ ସହଯୋଗ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦିଆଯାଏ, ଜିଲ୍ଲା ସ୍ତରରେ ବୈଷୟିକ ସହାୟତା ମିଳେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ତରରେ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା, ସମନ୍ୱୟ ଓ ବ୍ୟାପକତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
ସ୍ୱଚ୍ଛତା ହେଲା ସାମୂହିକ ପରମ୍ପରା
ଜନ ଭାଗିଦାରୀ ସ୍ୱଚ୍ଛତାକୁ ଏକ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବେ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ। ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଅଭିଯାନରେ ପଞ୍ଚାୟତ ପ୍ରତିନିଧି, ଏସ୍ଏଚ୍ଜି, ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀ, ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟ ଏକାଠି ହୋଇ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧକୁ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। କର୍ଣ୍ଣାଟକର ‘ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶନିବାର’ ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଭିଯାନ ପୂର୍ବରୁ ପଞ୍ଚାୟତ ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଗ୍ରାମବାସୀ, ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀ, ସମବାୟ ସଂଗଠନ ଏବଂ ଏସ୍ଏଚ୍ଜି ସହ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ପ୍ରତି ମାସର ପ୍ରଥମ ଶନିବାର ସମୁଦାୟ ପକ୍ଷରୁ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଅଙ୍ଗନବାଡ଼ି, ଡାକ୍ତରଖାନା, କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ, ଜଳ ଉତ୍ସ, ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କରାଯାଏ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ‘ଶ୍ରମଦାନ’, ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପୃଥକୀକରଣ, ନାଳ ସଫେଇ, କମ୍ପୋଷ୍ଟ ଗାତ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଚିହ୍ନଟ ଏବଂ କାନ୍ଥ ଲେଖା ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବାର୍ତ୍ତାକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଆଦି ସାମିଲ ରହିଛି।
ସ୍ୱଚ୍ଛତା ହିଁ ସେବା: ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଏକ ଜନ-ଆନ୍ଦୋଳନରେ ପରିଣତ କରିବା
୨୦୧୭ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ‘ସ୍ୱଚ୍ଛତା ହିଁ ସେବା (ଏସ୍ଏଚ୍ଏସ୍) ହେଉଛି ନାଗରିକଙ୍କ ଜନଭାଗିଦାରୀକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥିବା ଏକ ବାର୍ଷିକ ଅଭିଯାନ। ଏହା ସ୍ୱଚ୍ଛତା ପାଇଁ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧକୁ ନେଇ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥା, ବିଭିନ୍ନ ସଂଗଠନ ଏବଂ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟହ ଜୀବନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତାକୁ ଏକ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ଏହି ଅଭିଯାନ ‘ଜନ ଭାଗିଦାରୀ’ ଆଭିମୁଖ୍ୟକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ। ‘ସ୍ୱଚ୍ଛତା ହିଁ ସେବା’ ୨୦୨୫’ରେ ୧୮.୦୬ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ନାଗରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ‘ସ୍ୱଚ୍ଛତା ହିଁ ସେବା’ ୨୦୨୬ ଆସନ୍ତା ୧୭ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବ। ଏହାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଉଛି “ସ୍ୱଚ୍ଛତା ମେଁ ସହଭାଗ; ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାରତ, ବିକଶିତ ଭାରତ”। ୧ ଅକ୍ଟୋବରରେ “ଏକ ଦିନ, ଏକ ଘଣ୍ଟା, ଏକ ସାଥ” ଅଭିଯାନ ଅଧୀନରେ ନାଗରିକମାନେ ସାମୂହିକ ଭାବେ ଶ୍ରମଦାନ କରିବେ। ୨ ଅକ୍ଟୋବରରେ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରାମସଭା ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ସଚେତନତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରାଯିବ। ଏହି ଅଭିଯାନ ସ୍ୱଚ୍ଛ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ପାଇଁ ସାମୁଦାୟିକ ପ୍ରୟାସକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବ।
ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ନୂଆ ଅର୍ଥନୀତି
ସାମୂହିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନ ହେବା ସହିତ ଏହା ‘ନୂଆ ଜୀବିକା ସୁଯୋଗ’ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ବେତୁଲରେ ବବିତା ଧୁର୍ଭେ ଘରୋଇ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ ମାଧ୍ୟମରେ ଏଭଳି ଏକ ଜୀବିକାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲେ। ୨୦୨୧ରେ ଉଭୟ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ହରାଇବା ପରେ ସେ ବର୍ଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଏକ ଇ-ରିକ୍ସା ଚଳାଇବାକୁ ତାଙ୍କ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ନିକଟରେ ଆବେଦନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସମୁଦାୟ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରତିରୋଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଇ-ରିକ୍ସା ଚଳାଇବା ଶିଖିଥିଲେ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲାର ପ୍ରଥମ ମହିଳା ଇ-ରିକ୍ସା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହକାରୀ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଗ୍ରାମରେ ରହି ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି। ବେତୁଲରେ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ଟି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ ଏବେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ ଯାନ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବାରୁ, ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ, ସ୍ୱଚ୍ଛତା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକପଟେ ଗ୍ରାମର ସ୍ୱଚ୍ଛତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ସହିତ ଅନ୍ୟପଟେ ସ୍ଥାନୀୟ ରୋଜଗାର ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବ।
ସ୍ୱଚ୍ଛତାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଜୀବିକାର ସମ୍ଭାବନା କେବଳ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିଚାଳନାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଭିତ୍ତିଭୂମିକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଦକ୍ଷତା ଓ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି। ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ନଦିଆ ଜିଲ୍ଲାରେ ଶୌଚାଳୟ ନିର୍ମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରୁ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଚାହିଦା ବଢ଼ିଥିଲା। ଏହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଦୁଇଟି ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରାୟ ୨,୪୦୦ ଜଣ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କୁ ଶୌଚାଳୟ ନିର୍ମାଣ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ, ସ୍ୱଚ୍ଛତା ନିର୍ମାଣ, ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ, ପରିବହନ, ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଏବଂ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନେଇ ସ୍ଥାନୀୟ ଜୀବିକାର ଏକ ବ୍ୟାପକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବ।
ଏସ୍ବିଏମ୍-ଜି ବର୍ଜ୍ୟକୁ ଏକ ସମ୍ପଦରେ ପରିଣତ କରୁଛି
ପରିମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିସ୍ତାର ହେବା ସହିତ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ-ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରୟାସଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ବୈଷୟିକ ସହାୟତାର ଆବଶ୍ୟକତା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ଗୁଜରାଟର ବେଦଞ୍ଚ ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଠାରେ ସାମୁଦାୟିକ ଚାହିଦା ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ପରିକଳ୍ପିତ ବର୍ଜ୍ୟଜଳ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ରୂପ ନେଇଛି। ସ୍ଥାନୀୟ ଜମିର ପ୍ରକୃତି ଓ ଜଳ ପ୍ରବାହର ଧାରାକୁ ଆଧାର କରି ଏଠାରେ ଧୂସର ଜଳ ପରିଶୋଧନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଯୋଜନା କରାଯାଇଥିଲା। ଏଥିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଠିକାଦାରମାନେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ।
ଏହାର ପରିଚାଳନା ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପଞ୍ଚାୟତ ସଦସ୍ୟ, ଅପରେଟର ଏବଂ ଏଥିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଦିନ ୨୦୦ କିଲୋଲିଟର ଧୂସର ଜଳ ବିଶୋଧନ କରୁଛି। ବିଶୋଧିତ ଜଳକୁ ଜଳସେଚନ ଏବଂ ଭୂତଳ ଜଳ ପୁନଃଭରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। କମ୍ପୋଷ୍ଟ ଏବଂ ପରିଶୋଧିତ ଜଳର ପୁନଃବ୍ୟବହାର ମାଧ୍ୟମରେ ପଞ୍ଚାୟତ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ୨.୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଆୟ କରୁଛି। ଏଥିସହ ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସୁଧାର ଆଣିଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ରିପୋର୍ଟ ହୋଇଥିବା ଜଳବାହିତ ରୋଗ ଏବଂ ମଶାବାହିତ ରୋଗର ପ୍ରକୋପ ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ଏହି ମଡେଲ୍ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ, ସ୍ୱଚ୍ଛତା କେବଳ ବର୍ଜ୍ୟ ନିଷ୍କାସନ ଓ ସମ୍ବଳ ପୁନରୁଦ୍ଧାରରେ ସୀମିତ ନ ରହି ପରିବେଶୀୟ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ମୂଲ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିଣତ ହୋଇପାରେ।
ତେଣୁ, ଗ୍ରାମୀଣ ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ସ୍ଥାୟୀ ଆଚରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ। ଏକ ଓଡିଏଫ୍ ପ୍ଲସ୍ ଗ୍ରାମ କେବଳ ଓଡିଏଫ୍ ସ୍ଥିତିକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ନୁହେଁ, ବରଂ କଠିନ ଓ ତରଳ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା ସହିତ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟ ବଜାୟ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ, ଭାରତର ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଯାତ୍ରା ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧତାରୁ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ବ୍ୟବହାରରୁ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଦିଗକୁ ଆଗକୁ ଗତି କରିଛି।
ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାରତ ଅଭିଯାନର ସ୍ଥାୟୀ ମାପକାଠି କେବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଭିତ୍ତିଭୂମିରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଲୋକ ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା ବଜାୟ ରଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହୁଏ କି ନାହିଁ ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। “ସ୍ୱଚ୍ଛ ଗ୍ରାମ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ।”