ଭୁବନେଶ୍ୱର: “ଝିଅର କ’ଣ ବାପାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ସମାନ ଅଧିକାର ଅଛି?”—ଭାରତୀୟ ପରିବାରରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅନେକ ସମୟରେ ବିବାଦର କାରଣ ହୋଇଥାଏ। ବିଶେଷକରି ବାପାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ପୈତୃକ କି ନିଜସ୍ୱ, ଏହା ଜାଣିନଥିବାରୁ ଅନେକ ଲୋକ ଆଇନଗତ ଅଧିକାରକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
କର୍ଣ୍ଣାଟକ ହାଇକୋର୍ଟର ଏକ ସମ୍ପ୍ରତିକ ମାମଲା ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ପୁଣିଥରେ ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆଣିଛି। ଆମେରିକାରେ ରହୁଥିବା ଜଣେ ମହିଳା ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରି ହୋଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଅଂଶ ଦାବି କରିଥିଲେ। ମାମଲାରେ ସେ ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନର ୨୦୦୫ ସଂଶୋଧନକୁ ଆଧାର କରି ଝିଅ ଭାବେ ସମାନ ଅଧିକାର ଦାବି କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ହାଇକୋର୍ଟ ତାଙ୍କ ଦାବିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ।
ତେବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ଆଇନ ଝିଅକୁ ପୁଅ ସହ ସମାନ ଅଧିକାର ଦେଇଛି, ତେବେ ଏହି ମାମଲାରେ ଝିଅଙ୍କ ଦାବି କାହିଁକି ଖାରଜ ହେଲା? ଆସନ୍ତୁ ସରଳ ଭାଷାରେ ବୁଝିବା।
ପ୍ରଥମେ ଜାଣନ୍ତୁ—ଝିଅର କେଉଁ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଜନ୍ମଗତ ଅଧିକାର?
ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନ, ୧୯୫୬ରେ ୨୦୦୫ରେ ହୋଇଥିବା ସଂଶୋଧନ ପରେ ଝିଅମାନଙ୍କୁ ପୁଅଙ୍କ ସହ ସମାନ ଭାବରେ କୋପାର୍ସେନର୍ (coparcener) ଅଧିକାର ମିଳିଛି। ଅର୍ଥାତ୍, ଯେଉଁ ହିନ୍ଦୁ ଯୁକ୍ତ ପରିବାରର କୋପାର୍ସେନାରୀ/ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଜନ୍ମରୁ ଅଧିକାର ରହେ, ସେଠାରେ ଝିଅ ଓ ପୁଅଙ୍କ ଅଧିକାର ସମାନ।
କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ଏ ନୁହେଁ ଯେ ବାପାଙ୍କ ନାମରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜମି, ଘର, ଟଙ୍କା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଝିଅ ଜନ୍ମରୁ ଅଂଶ ଦାବି କରିପାରିବେ।
ଏଠାରେ ସମ୍ପତ୍ତିର ପ୍ରକୃତି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
କର୍ଣ୍ଣାଟକ ହାଇକୋର୍ଟ ମାମଲାରେ କ’ଣ ହୋଇଥିଲା?
ଆମେରିକାରେ ରହୁଥିବା ମହିଳା ନିଜ ପିତାମାତା ଏବଂ ଭଉଣୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମାମଲା କରିଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରି ହୋଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ସମେତ ପରିବାରର କିଛି ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ସେ ପୈତୃକ କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତ ପରିବାର ସମ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ଦାବି କରିଥିଲେ।
ସେ ୨୦୦୫ର ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନ ସଂଶୋଧନକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କହିଥିଲେ ଯେ ଝିଅ ଭାବେ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପୁଅଙ୍କ ଭଳି ଜନ୍ମଗତ ଅଧିକାର ରହିଛି। ଏଥିସହ ସୁନା ଅଳଙ୍କାର, ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଂଶ ଦାବି କରିଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ ମାମଲାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ପ୍ରମାଣ ଓ ସାକ୍ଷ୍ୟରୁ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା ଯେ ବିବାଦୀୟ କିଛି ସମ୍ପତ୍ତି ତାଙ୍କ ଜେଜେବାପା ନିଜ ରୋଜଗାରରୁ କିଣିଥିଲେ। ଅର୍ଥାତ୍ ସେଗୁଡ଼ିକ ମୂଳତଃ ତାଙ୍କର ସ୍ୱ-ଅର୍ଜିତ ସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲା।
ଜେଜେବାପାଙ୍କ ସ୍ୱ-ଅର୍ଜିତ ସମ୍ପତ୍ତି ପରେ କ’ଣ ହେଲା?
ଏହି ମାମଲାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ହେଉଛି ସମ୍ପତ୍ତିର ପ୍ରକୃତି।
ଯଦି ଜେଜେବାପା ନିଜ ଟଙ୍କାରେ ସମ୍ପତ୍ତି କିଣିଥିଲେ, ତେବେ କେବଳ ସେ ଜେଜେବାପାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲା ବୋଲି ଏହା ସ୍ୱତଃ ପୈତୃକ କୋପାର୍ସେନାରୀ ସମ୍ପତ୍ତି ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।
ବିଶେଷକରି ସମ୍ପତ୍ତି ତାଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ଅଲଗା ଅଂଶରେ ଯାଇଥିଲେ, ତାହାର ଆଇନଗତ ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କ ଅଧିକାର ଅଲଗା ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଏ।
ସେଥିପାଇଁ କେବଳ “ଏହା ଜେଜେବାପାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲା” ବୋଲି କହିଲେ ଜଣେ ନାତି କିମ୍ବା ନାତୁଣୀଙ୍କର ଜନ୍ମଗତ ଅଧିକାର ସ୍ୱତଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ।
ବାପାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ସମ୍ପତ୍ତି ହେଲେ ଝିଅ କ’ଣ ଜନ୍ମରୁ ଦାବି କରିପାରିବେ?
ସାଧାରଣତଃ ନା।
ଯଦି କୌଣସି ସମ୍ପତ୍ତି ବାପାଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱ-ଅର୍ଜିତ ସମ୍ପତ୍ତି, ତେବେ ଜୀବିତ ଥିବା ସମୟରେ ଝିଅ କେବଳ ଝିଅ ହୋଇଥିବା କାରଣରୁ ସେହି ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଜନ୍ମଗତ ଅଂଶ ଦାବି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ସେହିପରି, କୌଣସି ସମ୍ପତ୍ତି ବୈଧ ବଣ୍ଟନ କିମ୍ବା ବିଭାଜନ ପରେ ବାପାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଂଶକୁ ଆସିଥିଲେ, ତାହାର ଆଇନଗତ ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ପୈତୃକ କୋପାର୍ସେନାରୀ ସମ୍ପତ୍ତି ସହ ସମାନ ହେବ ନାହିଁ।
ତେଣୁ “ବାପାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି” ଏବଂ “ପୈତୃକ/କୋପାର୍ସେନାରୀ ସମ୍ପତ୍ତି”—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଏକାଠି କରି ଦେଖିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ତେବେ ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଝିଅର ଅଧିକାର କ’ଣ?
ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି।
ଯଦି ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ପୁରୁଷ ଇଚ୍ଛାପତ୍ର (Will) ନ କରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍ତରାଧିକାର ହିନ୍ଦୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆଇନର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଝିଅ ମଧ୍ୟ Class I heir ଭାବେ ଅଧିକାର ପାଇପାରନ୍ତି।
ଅର୍ଥାତ୍, ବାପା ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱ-ଅର୍ଜିତ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଜନ୍ମଗତ ଅଂଶ ଏବଂ ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରାଧିକାର—ଏହି ଦୁଇଟି ଅଲଗା ବିଷୟ।
ଆଇନଗତ ପରାମର୍ଶ: ସମ୍ପତ୍ତି ମାମଲାରେ କ’ଣ ଯାଞ୍ଚ କରିବେ?
ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇ ବିବାଦ ହେଲେ କେବଳ “ମୁଁ ଝିଅ, ତେଣୁ ମୋର ଅଧିକାର ଅଛି” କିମ୍ବା “ଏହା ବାପାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି” ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମେ ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ—
୧. ସମ୍ପତ୍ତି କିପରି ଅର୍ଜନ ହୋଇଥିଲା?
ବାପା ନିଜେ କିଣିଥିଲେ, ନା ପୈତୃକ ଭାବେ ଆସିଥିଲା?
୨. ପରିବାରରେ ପୂର୍ବରୁ ବିଭାଜନ ହୋଇଛି କି?
ବିଭାଜନ ଦଲିଲ, ରେଜିଷ୍ଟର୍ଡ ଡିଡ୍ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଆଇନଗତ ଦଲିଲ ରହିଛି କି ନାହିଁ ଦେଖିବା ଦରକାର।
୩. ବାପାଙ୍କ କୌଣସି ଇଚ୍ଛାପତ୍ର ଅଛି କି?
Will ଥିଲେ ତାହାର ବୈଧତା ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତିର ପ୍ରକୃତି ଯାଞ୍ଚ ଜରୁରୀ।
୪. ସମ୍ପତ୍ତି ବିକ୍ରି ହୋଇସାରିଛି କି?
କିଏ ବିକ୍ରି କଲେ, କେଉଁ ଅଧିକାରରେ ବିକ୍ରି କଲେ ଏବଂ ବିକ୍ରି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ କୋପାର୍ସେନରଙ୍କ ସମ୍ମତି ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା କି ନାହିଁ—ଏହା ମାମଲା ଅନୁଯାୟୀ ଯାଞ୍ଚ କରାଯିବା ଦରକାର।
୫. ଦଲିଲପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।
ପଟ୍ଟା, ରେକର୍ଡ ଅଫ୍ ରାଇଟ୍ସ, Sale Deed, Partition Deed, Gift Deed, Will ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଦଲିଲ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
୨୦୦୫ର ଆଇନ ସଂଶୋଧନ ଝିଅମାନଙ୍କୁ ପୈତୃକ/କୋପାର୍ସେନାରୀ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ପୁଅଙ୍କ ସହ ସମାନ ଅଧିକାର ଦେଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଆଧାର କରି ବାପାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ୱ-ଅର୍ଜିତ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଝିଅ ଜନ୍ମରୁ ଅଂଶୀଦାର ବୋଲି କହିହେବ ନାହିଁ।
ତେଣୁ କୌଣସି ସମ୍ପତ୍ତି ମାମଲାରେ ସମ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍ସ, ମାଲିକାନା, ବିଭାଜନର ଇତିହାସ, ଦଲିଲ ଏବଂ ପରିବାରର ଉତ୍ତରାଧିକାର ସ୍ଥିତି ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହୋଇଥାଏ।
ଏହା ସାଧାରଣ ଆଇନଗତ ସୂଚନା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ପରାମର୍ଶ ନୁହେଁ। ପ୍ରକୃତ ସମ୍ପତ୍ତି ବିବାଦରେ ଦଲିଲପତ୍ର ଦେଖି ଜଣେ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତି/ସିଭିଲ୍ ଆଇନଜୀବୀଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେବା ଉଚିତ।