ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ତଦନ୍ତର ନିରପେକ୍ଷତା ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ନେଇ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ପୋଲିସକୁ କଡ଼ା ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ। ଏକ ହତ୍ୟା ଓ ଅପହରଣ ମାମଲାର ତଦନ୍ତରେ ଗୁରୁତର ତ୍ରୁଟି ଥିବା ଦର୍ଶାଇ ଶୀର୍ଷ ଅଦାଲତ ତୀବ୍ର ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। କୋର୍ଟଙ୍କ ମତରେ, ଅନୁମାନ ଓ ମନଗଢ଼ା କାହାଣୀ ଆଧାରରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଜୀବନର ଦୀର୍ଘ ୬ ବର୍ଷ ଜେଲ୍ରେ ବିତିଯିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ବିଷୟ। ଏପରି ତଦନ୍ତକୁ ତଦନ୍ତକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏକ ଖରାପ ଉଦାହରଣ ବୋଲି ଅଦାଲତ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି।
ବିଚାରପତି ଜଷ୍ଟିସ୍ ଜେ.ବି. ପାର୍ଦିୱାଲା ଓ ଜଷ୍ଟିସ୍ କେ. ବିନୋଦ ଚନ୍ଦ୍ରନଙ୍କ ଖଣ୍ଡପୀଠ ଏହି ମାମଲାରେ ତଦନ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ପ୍ରମାଣର ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛନ୍ତି। ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ଜେଲ୍ରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବାର କ୍ଷତି କୌଣସି କ୍ଷତିପୂରଣରେ ପୂରଣ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି କୋର୍ଟ କହିଛନ୍ତି। ତଥାପି ପୀଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସହାୟତା ଦେବାକୁ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ସରକାରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
କ’ଣ ଥିଲା ପୂରା ମାମଲା?
ଏହି ମାମଲା ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଆଗ୍ରାରେ ଜଣେ ଯୁବକ ନିଖୋଜ ହେବା ଘଟଣା ସହ ଜଡ଼ିତ। ଅଭିଯୋଗ ଅନୁସାରେ, ୨୦୧୯ ଅକ୍ଟୋବରରେ ଜଣେ ଯୁବକ ନିଖୋଜ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହା ପରେ ପୋଲିସ ଦୀପକ ଓ ତାଙ୍କର ଜଣେ ସହଯୋଗୀଙ୍କୁ ଗିରଫ କରି ଅପହରଣ, ହତ୍ୟା ଓ ପ୍ରମାଣ ନଷ୍ଟ କରିବା ଭଳି ସଙ୍ଗିନ ଅଭିଯୋଗ ଲଗାଇଥିଲା।
ପୋଲିସର ଦାବି ଥିଲା ଯେ ଉଭୟ ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ନିଖୋଜ ଯୁବକଙ୍କ ସହ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଏହାସହ ଅପହରଣ ପରେ ମୁକ୍ତିପଣ ଦାବି, ହତ୍ୟା ଓ ମୃତଦେହ ପୋଡ଼ିଦେବାର ଏକ କାହାଣୀ ତଦନ୍ତରେ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଥିଲା ପୋଲିସ। ଏହି ଅଭିଯୋଗ ଆଧାରରେ ଦୀପକ ୨୦୧୯ ନଭେମ୍ବରରୁ ଜେଲ୍ରେ ଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମାମଲାର ପ୍ରମାଣ ଓ ତଦନ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାଞ୍ଚ କରିବା ପରେ ଅନେକ ଅସଙ୍ଗତି ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିଲା। ଶେଷରେ ଚଳିତ ବର୍ଷ ଟ୍ରାଏଲ୍ କୋର୍ଟ ଦୀପକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଅଭିଯୋଗରୁ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ତଦନ୍ତର ଗୁଣବତ୍ତା ଓ ପୋଲିସର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ଉପରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବିସ୍ତୃତ ସମୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ତଦନ୍ତ ରେକର୍ଡ ଯାଞ୍ଚ କରି ଦେଖିଥିଲେ ଯେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଏଫ୍ଆଇଆର୍ରେ ଦୀପକଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିଲା। ଏପରିକି ସାକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଥମ ବୟାନରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିଲା। ଅନ୍ୟପଟେ, ୫୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ମୁକ୍ତିପଣ ଦାବି କରାଯାଇଥିବା କଥା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କୋର୍ଟରେ ଉଠିଥିଲା। ହେଲେ ପୋଲିସର ତଦନ୍ତ ରେକର୍ଡରେ ଏହି ଦାବି ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ତଥ୍ୟ ନଥିଲା। ଏହା ତଦନ୍ତର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲା।
ମାମଲାର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣର ଅଭାବ। ନିଖୋଜ ଯୁବକଙ୍କ ମୃତଦେହ ବୋଲି ଦାବି କରାଯାଇଥିବା ପୋଡ଼ା ହାଡ଼ର ଡିଏନ୍ଏ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇ ନଥିଲା। ଫଳରେ ସେହି ଅବଶେଷ ନିଖୋଜ ଯୁବକଙ୍କର କି ନୁହେଁ, ତାହା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବେ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇପାରିନଥିଲା।
ସେହିପରି ମୃତ୍ୟୁର ସମୟ ଓ କାରଣ ମଧ୍ୟ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇନଥିଲା। ଏହାସହ ସିସିଟିଭି ଫୁଟେଜ୍ ଓ କଲ୍ ଡିଟେଲ୍ ରେକର୍ଡ ଭଳି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ପ୍ରମାଣ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ବିନା ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ କୋର୍ଟଙ୍କ ନଜରକୁ ଆସିଥିଲା।
ପୋଲିସର କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ମୃତଦେହ ପୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ୫୫ ଲିଟର ପେଟ୍ରୋଲ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ପେଟ୍ରୋଲ କେଉଁଠାରୁ କିଣାଯାଇଥିଲା, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ତଦନ୍ତକାରୀ ଅଧିକାରୀମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ତଦନ୍ତ କରିନଥିଲେ।
ପେଟ୍ରୋଲ ରଖାଯାଇଥିବା କ୍ୟାନ୍ଗୁଡ଼ିକର ଯାଞ୍ଚ ହୋଇନଥିଲା। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମୃତଦେହ ପୋଡ଼ାଯାଇଥିବା ଦାବି କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଫୋରେନସିକ୍ ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଇନଥିଲା। ଏହାସହ ଜବତ ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ସମ୍ପର୍କିତ ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଠିକ୍ ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଇନଥିବା କଥା କୋର୍ଟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ। ଏତେଗୁଡ଼ିଏ ତ୍ରୁଟି ସତ୍ତ୍ୱେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜେଲ୍ରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବା ତଦନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗୁରୁତର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଦର୍ଶାଉଛି ବୋଲି ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ତଦନ୍ତକାରୀ ସଂସ୍ଥାର ଦାୟିତ୍ୱ କେବଳ କାହାକୁ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ନିରପେକ୍ଷ ତଦନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ନ୍ୟାୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା। ଅନୁମାନକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା କିମ୍ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯାଞ୍ଚକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏପରି ତ୍ରୁଟି ଯେପରି ନହୁଏ, ସେଥିପାଇଁ ରାୟର ଏକ କପି ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ପୋଲିସ ମହାନିର୍ଦ୍ଦେଶକ (ଡିଜିପି) ଓ ଗୃହ ସଚିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇବାକୁ କୋର୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ତଦନ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଓ ନିରପେକ୍ଷତା ବଢ଼ାଇବା ଉପରେ ଜୋର୍ ଦିଆଯାଇଛି।
ଏହି ମାମଲା ପୁଣିଥରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛି—ତଦନ୍ତରେ ଅବହେଳା ଯୋଗୁଁ ଯଦି ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟବାନ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଜେଲ୍ରେ ହରାନ୍ତି, ତେବେ ସେହି କ୍ଷତିର ଭରଣା କିପରି ହେବ? ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଏହି କଡ଼ା ମନ୍ତବ୍ୟ ତଦନ୍ତକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏକ ଚେତାବନୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।