ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ନେଇ ପୁଣି ଚର୍ଚ୍ଚା ଜୋର ଧରିଛି। ବିଶେଷକରି BRICS ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ବାଣିଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ବିକଳ୍ପ ଦେୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଡଲାର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା କମାଇବା ଦିଗରେ ପଦକ୍ଷେପ ନେଉଥିବାରୁ ‘ଡି-ଡଲାରାଇଜେସନ’ ବିଶ୍ୱ ରାଜନୀତି ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଲଟିଛି।
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ଡଲାର କ’ଣ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ? ସରଳ ଭାବେ କହିଲେ, ନା। ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ କୌଣସି ଦେଶକୁ ନିଜର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ କେବଳ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରରେ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ। ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ କିମ୍ବା ବହୁପାକ୍ଷିକ ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ ମୁଦ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି। ଏହି ଆଇନଗତ ସୁଯୋଗ ହିଁ ସ୍ଥାନୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ବାଣିଜ୍ୟ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ BRICS ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଅବକାଶ ଦେଉଛି।
୧୯୪୪ର ବ୍ରେଟନ ଉଡ୍ସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରେ ଗଠିତ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମୁଦ୍ରା ପାଣ୍ଠି ବା IMF ବିଶ୍ୱ ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅନୁଷ୍ଠାନ। IMF ର ଚୁକ୍ତିନାମାର ଧାରା-IV ଅନୁଯାୟୀ ସଦସ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ବିନିମୟ ହାରର ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା, ମୁଦ୍ରା ନୀତିରେ ସହଯୋଗ ଏବଂ ବିନିମୟ ହାରର ଅପବ୍ୟବହାରରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ। କିନ୍ତୁ IMF କୌଣସି ଦେଶକୁ କେବଳ ଡଲାରରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ ନାହିଁ।
ଡଲାରର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ କୌଣସି ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନର ଫଳ ନୁହେଁ। ଆମେରିକାର ବିଶାଳ ଅର୍ଥନୀତି, ଗଭୀର ଓ ତରଳ ଆର୍ଥିକ ବଜାର, ଡଲାର ଭିତ୍ତିକ ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ନିବେଶକଙ୍କ ଆସ୍ଥା ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଏହାର ଦୀର୍ଘଦିନର ବ୍ୟବହାର ଡଲାରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଛି। ଅର୍ଥାତ୍, ଡଲାରର ଶକ୍ତି ମୁଖ୍ୟତଃ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାଂଗଠନିକ କାରଣରୁ ଆସିଛି।
BRICS ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ବାଣିଜ୍ୟ, ବିକଳ୍ପ ଦେୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ସୀମାପାର ଆର୍ଥିକ କାରବାର ବୃଦ୍ଧି ଉପରେ ଜୋର ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଡଲାର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା କିଛି ପରିମାଣରେ କମିପାରେ। ତେବେ ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଡଲାରର ବିଶ୍ୱ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୋଇଯିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ଏଥିପାଇଁ ବିକଳ୍ପ ମୁଦ୍ରା ଓ ଦେୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବ୍ୟାପକ ଗ୍ରହଣୀୟତା, ଆର୍ଥିକ ବଜାରର ଗଭୀରତା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ଭଳି ଅନେକ ଦିଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆବଶ୍ୟକ।
ଭାରତ ଡଲାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଅପେକ୍ଷା ଆର୍ଥିକ ବିବିଧତା ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଛି। ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କାରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ, ସ୍ଥାନୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ଦେୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଡିଜିଟାଲ ପେମେଣ୍ଟ ଏବଂ ସୀମାପାର କାରବାରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ। ଏଥିସହିତ BRICS ଭଳି ବହୁପାକ୍ଷିକ ମଞ୍ଚରେ ବିଶ୍ୱ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଭାରତ ସମର୍ଥନ କରୁଛି।
ମୋଟାମୋଟି ଭାବେ, ଡି-ଡଲାରାଇଜେସନର ଅର୍ଥ ଡଲାରକୁ ତୁରନ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିରୁ ହଟାଇବା ନୁହେଁ। ବରଂ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଏକାଧିକ ମୁଦ୍ରା ଓ ଦେୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବା। ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ ଏପରି ବିକଳ୍ପକୁ ବାରଣ କରୁନଥିବା ବେଳେ BRICS ଓ ଭାରତର ପଦକ୍ଷେପ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଅଧିକ ବହୁଧ୍ରୁବୀୟ କରିବା ଦିଗରେ ଏକ ପ୍ରୟାସ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।