ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ବାକ୍ଯୁଦ୍ଧ ନୂଆ କଥା ନୁହେଁ। ସଂସଦରେ ଶାସକ ଓ ବିରୋଧୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ଯୁକ୍ତିତର୍କ, ପରସ୍ପରର ନୀତିକୁ ସମାଲୋଚନା ଏବଂ କଟାକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏକ ଅଂଶ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ ଲଢ଼େଇ ନୀତି ଓ ବିଚାରଧାରାର ସୀମା ଟପି ନେତାଙ୍କ ପରିବାର ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଯାଏଁ ପହଞ୍ଚେ, ସେତେବେଳେ ରାଜନୀତିର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିବା ସ୍ୱାଭାବିକ।
କଂଗ୍ରେସ ସଭାପତି ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ଖାର୍ଗେଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟକୁ ନେଇ ଉପୁଜିଥିବା ବିବାଦ ପୁଣିଥରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ ମନ୍ତବ୍ୟ ପରେ ବିଜେପି ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ହୋଇଛି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଦଳ ପ୍ରତିବାଦ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସହ କଂଗ୍ରେସର ପୂର୍ବ ନେତାମାନଙ୍କ ବୟାନକୁ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ଆଣିଛି।
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କେବଳ ଖାର୍ଗେଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟ କିମ୍ବା ବିଜେପିର ପ୍ରତିବାଦ ନୁହେଁ। ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ରାଜନୈତିକ ବିରୋଧ କ’ଣ ଏବେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆକ୍ଷେପରେ ସୀମିତ ହୋଇଯାଉଛି? ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାରେ ଶବ୍ଦର ସଂଯମ ଓ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ କ’ଣ ଧୀରେ ଧୀରେ ହଜିଯାଉଛି?
ନୀତିର ଲଢ଼େଇରୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆକ୍ଷେପ ଯାଏଁ
ରାଜନୀତିରେ ତୀବ୍ର ସମାଲୋଚନା ରହିବା ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଜରୁରୀ। ସରକାରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଅର୍ଥନୀତି, ବେକାରି, ଦରଦାମ ବୃଦ୍ଧି, ଦୁର୍ନୀତି ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସମସ୍ୟାକୁ ନେଇ ବିରୋଧୀ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇବା ଦରକାର। ସେହିପରି ସରକାର ମଧ୍ୟ ନିଜର ନୀତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଲୋଚନା ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଟିପ୍ପଣୀ, ପରିବାରକୁ ଟାଣିବା ଏବଂ ଅପମାନଜନକ ଭାଷାରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୂଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପଛକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ସାମାଜିକ ମଞ୍ଚରେ ବିତର୍କ ନୀତି ଉପରେ ନହୋଇ କିଏ କାହାକୁ କ’ଣ କହିଲା, ସେଥିରେ ସୀମିତ ରହିଯାଏ। ଆଜିର ରାଜନୀତିରେ ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ। କାରଣ ନେତାଙ୍କ ଭାଷା କେବଳ ତାଙ୍କ ଦଳର କର୍ମୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ସମାଜର ସାଧାରଣ ଆଲୋଚନାର ଶୈଳୀକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ଅଟଳ-ନେହେରୁଙ୍କ ଯୁଗ: ବିରୋଧ ଥିଲା, ସମ୍ମାନ ବି ଥିଲା
ଭାରତୀୟ ସଂସଦୀୟ ଇତିହାସରେ ଏପରି ଅନେକ ଉଦାହରଣ ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ନେତାମାନେ ପରସ୍ପରର ରାଜନୈତିକ ବିଚାରକୁ କଠୋର ଭାବେ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କରେ ସମ୍ମାନ ରଖିଥିଲେ।
ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀ ଓ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଏହାର ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ଉଦାହରଣ। ସଂସଦରେ ବାଜପେୟୀ ନେହେରୁଙ୍କ ନୀତିକୁ ନିର୍ଭୀକ ଭାବେ ସମାଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ରାଜନୈତିକ ମତଭେଦ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶତ୍ରୁତାରେ ପରିଣତ ହୋଇନଥିଲା ବୋଲି ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ସମ୍ପର୍କିତ ଅନେକ ଆଲୋଚନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ସେହିପରି ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର, ପି.ଭି. ନରସିଂହ ରାଓ, ଇନ୍ଦର କୁମାର ଗୁଜରାଲ, ସୋମନାଥ ଚାଟାର୍ଜୀ ଓ ମୁଲାୟମ ସିଂହ ଯାଦବଙ୍କ ଭଳି ନେତାଙ୍କ ସଂସଦୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ବିତର୍କ ଶୈଳୀ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ। ସେହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ରାଜନୈତିକ ବିରୋଧ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବିବା ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ରାଜନୈତିକ ଆକ୍ରମଣର ଅସ୍ତ୍ର କରିବା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ମନମୋହନ ସିଂହ ଓ ସୁଷମା ସ୍ୱରାଜ: ଯୁକ୍ତିରେ ଜବାବ, ଶବ୍ଦରେ କଟାକ୍ଷ
ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମନମୋହନ ସିଂହ ଓ ବିଜେପିର ବରିଷ୍ଠ ନେତ୍ରୀ ସୁଷମା ସ୍ୱରାଜଙ୍କ ସଂସଦୀୟ ବିତର୍କ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ବାକ୍ଚାତୁର୍ଯ୍ୟର ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଚର୍ଚ୍ଚିତ। ସୁଷମା ସ୍ୱରାଜ ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାଷଣ ଓ କବିତାମୟ ଉଦ୍ଧୃତି ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ। ଅନ୍ୟପଟେ ମନମୋହନ ସିଂହ କମ୍ କଥା କହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତ ଓ ସଂଯମିତ ଶୈଳୀ ଅନେକ ସମୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ରହୁଥିଲା। ଏପରି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ ସଂସଦୀୟ ବିତର୍କରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଟାକ୍ଷ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁକ୍ତି ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅପମାନ ଜରୁରୀ ନୁହେଁ। ଶବ୍ଦର ଶକ୍ତି ନେତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚତା ଦେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅସଂଯମିତ ଭାଷା ସେହି ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ କ୍ଷୁଣ୍ଣ କରିପାରେ।
ନିର୍ବାଚନୀ ଚାପ ଓ ଭାଇରାଲ୍ ବୟାନର ରାଜନୀତି
ଆଜିର ରାଜନୈତିକ ପରିବେଶରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୟାନର ପ୍ରଭାବ ତୁରନ୍ତ ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ଗୋଟିଏ ମନ୍ତବ୍ୟର ଛୋଟ ଭିଡିଓ କ୍ଲିପ୍ ଭାଇରାଲ୍ ହେଉଛି, ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ବିବାଦ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବଢ଼ୁଛି।
ନିରନ୍ତର ନିର୍ବାଚନ, ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ମିଡିଆରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ରହିବାର ଚାପ ନେତାଙ୍କ ବୟାନକୁ ଅଧିକ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ କରୁଛି ବୋଲି ମତ ରହିଛି। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୋଟିଏ ବିବାଦୀୟ ବାକ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୀତିଗତ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ପଛକୁ ଠେଲିଦିଏ।ଏହାର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ରାଜ୍ୟ, ପୌରାଞ୍ଚଳ ଓ ପଞ୍ଚାୟତ ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଚନୀ ବିବାଦ ବେଳେ ଅପମାନଜନକ ଭାଷା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆକ୍ଷେପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ଅଭିଯୋଗ ହୁଏ।
ରାଜନୀତି ସମାଜର ଦର୍ପଣ, ନେତାଙ୍କ ଭାଷାର ପ୍ରଭାବ ଗଭୀର
ରାଜନୀତି ସମାଜଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ସମାଜରେ ଯଦି ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଅସହିଷ୍ଣୁତା ବଢ଼େ, ତାହାର ପ୍ରତିଫଳନ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇପାରେ। ସେହିପରି ନେତାମାନେ ସାର୍ବଜନୀନ ମଞ୍ଚରେ ଯେଉଁ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ତାହା ସମାଜରେ ଆଲୋଚନାର ମାନଦଣ୍ଡକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
ବିଶେଷକରି ଯୁବପିଢ଼ି ରାଜନୀତିକୁ ଦେଖି ନେତୃତ୍ୱ, ବିରୋଧ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଚରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଧାରଣା ଗଢ଼ିଥାଏ। ଯଦି ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚରେ ଗାଳି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆକ୍ଷେପ ଓ ପରିବାରକୁ ଟାଣିବା ହିଁ ଚର୍ଚ୍ଚାର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍କୃତି ପାଇଁ ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ନୁହେଁ।
ରାଜନୈତିକ ବିରୋଧ ରହୁ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବି ରହୁ
ଖାର୍ଗେଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟକୁ ନେଇ ଚାଲିଥିବା ବିବାଦରେ ବିଜେପି ଓ କଂଗ୍ରେସ ନିଜ ନିଜ ରାଜନୈତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ରଖିବେ। ଦୁଇ ଦଳ ପରସ୍ପରର ବୟାନକୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇବା ମଧ୍ୟ ରାଜନୀତିର ଅଂଶ। କିନ୍ତୁ ଏହି ବିବାଦକୁ କେବଳ କିଏ କାହାକୁ କ’ଣ କହିଲା ବୋଲି ସୀମିତ ରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ଭାଷାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା କେତେ ଜରୁରୀ, ସେ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ସରକାରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଅଧିକାର ଅଛି। ସରକାରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରଶ୍ନର ଜବାବ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ। କିନ୍ତୁ ନୀତିକୁ ନେଇ ଲଢ଼େଇ ଓ ପରିବାରକୁ ନେଇ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସୀମା ରହିବା ଦରକାର। ରାଜନୀତିରେ ମତଭେଦ ରହିବ, ବାକ୍ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ହେବ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଯୁକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ଅପମାନକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରାଯାଏ, ତେବେ ହାରିବ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦଳ ନୁହେଁ—କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେବ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମର୍ଯ୍ୟାଦା।