ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ବାରମ୍ବାର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଘଟଣା ହେଉଛି – କ୍ଷମତା ହରାଇବା ପରେ ଅନେକ ଦଳ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସଂକଟ, ଦଳବଦଳ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ସଂଘର୍ଷର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ, କ୍ଷମତାରେ ଥିବା ଦଳ ପ୍ରାୟତଃ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ାଇ ନୂଆ ସହଯୋଗୀ ଆକର୍ଷିତ କରିବାରେ ସଫଳ ହୁଏ। ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ, ଏହା ପଛରେ କେତେକ ଗଠନାତ୍ମକ ଓ ରାଜନୈତିକ କାରଣ ରହିଛି।
ଦଳ ବିଭାଜନର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ
1. ନେତୃତ୍ୱ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୀତି
ଅନେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନେତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦଳ କ୍ଷମତା ହରାଏ, ସେହି ନେତୃତ୍ୱର କ୍ଷମତା ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ଫଳରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିପାରେ।
2. କ୍ଷମତା ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ
ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ କ୍ଷମତା ସହିତ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରଭାବ, ସଂଗଠନିକ ଶକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ସୁଯୋଗ ଜଡ଼ିତ ରହେ। କ୍ଷମତାରୁ ବାହାରିବା ପରେ କିଛି ନେତା ଓ କର୍ମୀ ନିଜ ଭବିଷ୍ୟତ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଦଳକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି।
3. ସୀମିତ ସାମାଜିକ ଆଧାର
କେତେକ ଦଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତି, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ କିମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥାନ୍ତି। ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ବଦଳିଲେ ସେହି ଭୋଟ ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିପାରେ।
4. ଅର୍ଥ ଓ ସଂଗଠନିକ ଚାପ
ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଦିନକୁ ଦିନ ଅଧିକ ବ୍ୟୟବହୁଳ ହେଉଛି। ଛୋଟ ଓ ମଧ୍ୟମ ଦଳମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସଂଗଠନ ଚଳାଇବା ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହୋଇପାରେ।
ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି ଯେ Enforcement Directorate (ED) ଏବଂ Central Bureau of Investigation (CBI) ଭଳି ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଚାପ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। ଅନ୍ୟପଟେ, କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଏହି ଅଭିଯୋଗକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହିଥାଏ ଯେ ସମସ୍ତ ତଦନ୍ତ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ।
ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷକଙ୍କ ମତରେ, କ୍ଷମତାରେ ଥିବା ଦଳର ପାଖରେ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ସଂଗଠନିକ ଶକ୍ତି, ସମ୍ପଦ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଭାବ ଥାଏ। ଏହା ଛୋଟ ଦଳମାନଙ୍କୁ ମେଣ୍ଟ କିମ୍ବା ସହଯୋଗ ପାଇଁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଇଛି।
କ୍ଷମତା ହରାଇବା ପରେ ଦଳ ବିଭାଜନ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦଳ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଯୁଗର ଘଟଣା ନୁହେଁ। ଏହା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ପୁନରାବୃତ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଯାହାର ପଛରେ ନେତୃତ୍ୱ, ସଂଗଠନ, ସାମାଜିକ ଆଧାର, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଗଣିତ ଭଳି ଅନେକ କାରଣ କାମ କରେ। ଏହି ବିଷୟକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ତଥ୍ୟ, ପ୍ରମାଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।