ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ନିର୍ବାଚନ ଆସିଲେ ରାଜନୀତି ଗରମ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ନିର୍ବାଚନର ନିୟମ ବଦଳିଲେ ରାଜନୀତି ଆହୁରି ତାତିଯାଏ। ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ସଂଶୋଧନ ହେଉ କି ନିର୍ବାଚନୀ ନିୟମ କଡ଼ା ହେଉ—ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସିଧାସଳଖ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ପଡ଼େ।
ଆଜି ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଜ୍ଞାନେଶ କୁମାରଙ୍କୁ ନେଇ ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିବାଦ ଏହି ପୁରୁଣା ପ୍ରଶ୍ନକୁ ପୁଣି ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି—ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ ଯେତେବେଳେ କଡ଼ା ନିୟମ ଲାଗୁ କରେ, ସେତେବେଳେ ରାଜନୀତି କାହିଁକି ଏତେ ଗରମ ହୋଇଯାଏ?
ଜ୍ଞାନେଶଙ୍କୁ ନେଇ କାହିଁକି ଏତେ ରାଜନୈତିକ ଝଡ଼?
ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛି SIR ବା Special Intensive Revision। ଭୋଟର ତାଲିକାର ଯାଞ୍ଚ ଓ ସଂଶୋଧନକୁ ନେଇ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ପଦକ୍ଷେପ ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ତୀବ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର କାରଣ ହୋଇଛି।
ବିରୋଧୀଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ—ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରକୃତ ଭୋଟର ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରିବା ଓ ଭୋଟର ତାଲିକାକୁ ଅଧିକ ସଠିକ୍ କରିବା ହିଁ ଏପରି ଯାଞ୍ଚର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୋଲି ଯୁକ୍ତି ରହିଛି।
ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ଲଢ଼େଇ। ଗୋଟିଏ ପଟେ—‘ଭୋଟର ଅଧିକାର ବଞ୍ଚାଅ।’ ଅନ୍ୟ ପଟେ—‘ଭୋଟର ତାଲିକାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କର।’ ଏହି ଦୁଇ ଦାବି ମଧ୍ୟରେ ଏବେ ରାଜନୀତି ତୀବ୍ର ହୋଇଛି।
ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର କଡ଼ା ପଦକ୍ଷେପକୁ ନେଇ ରାଜନୈତିକ ବିବାଦ ଆଜିର ଘଟଣା ନୁହେଁ। ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଇତିହାସରେ ଏମିତି ଅନେକ ଘଟଣା ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ନିର୍ବାଚନ ସଂସ୍କାର ରାଜନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ନୂଆ ମୋଡ଼ ଦେଇଛି।
ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସିଲେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ନାଁ ମନେ ପଡ଼େ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଟି.ଏନ୍. ଶେଷନ୍। ୧୯୯୦ରୁ ୧୯୯୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଥିବା ଟି.ଏନ୍. ଶେଷନ୍ ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କଡ଼ା ନିୟମ ପାଇଁ ଏକ ଅଲଗା ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ସେ ସମୟରେ ନିର୍ବାଚନୀ ଆଚରଣବିଧି, ସରକାରୀ ମେସିନାରୀର ଦୁରୁପଯୋଗ, ନିର୍ବାଚନୀ ହିଂସା, ପ୍ରଚାର ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନିୟମିତତାକୁ ନେଇ କଡ଼ା ଆଭିମୁଖ୍ୟ ନିଆଯାଇଥିଲା। ନିୟମ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଶେଷନ୍ ଆସି ନିୟମକୁ ‘କାଗଜରୁ ମଇଦାନ’କୁ ନେଇଗଲେ। ଏହି କଡ଼ା ଆଭିମୁଖ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ନୂଆ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହୋଇଥିଲା। ଶେଷନ୍ ଯୁଗରେ ଫଟୋ ଭୋଟର ପରିଚୟପତ୍ରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ମିଳିଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ନକଲି ଭୋଟ ଓ ଭୋଟରଙ୍କ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ୟାକୁ ରୋକିବା। ନିର୍ବାଚନୀ ନିୟମକୁ କଡ଼ା କରିବା ସହ ଶେଷନ୍ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଭୂମିକାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ। ଫଳରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା—ନିର୍ବାଚନ କେବଳ ଭୋଟ ଦେବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ନିୟମ ମାନିବାର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି ଧାରଣା ଆହୁରି ମଜବୁତ ହେଲା।
ଶେଷନ୍ ପରେ କେ.ଜେ. ରାଓଙ୍କ ଭୂମିକା
ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନାରେ ଆଉ ଜଣେ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ନାଁ ହେଉଛନ୍ତି କେ.ଜେ. ରାଓ। ବିଶେଷକରି ୨୦୦୫ ବିହାର ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ନିର୍ବାଚନୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଥିଲା। ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ବୁଥ୍ ଚିହ୍ନଟ, ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭୋଟର ତାଲିକାର ସଂଶୋଧନ ଓ ନିର୍ବାଚନକୁ ଅଧିକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାବେ କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଅର୍ଥାତ୍, ଶେଷନ୍ ହୁଅନ୍ତୁ କି ରାଓ—ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କଡ଼ା ନିୟମ ଆସିଲେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି।
ତେବେ ଆଜିର ବିବାଦ କ’ଣ କହୁଛି?
ଜ୍ଞାନେଶ କୁମାରଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଥିବା ବିବାଦକୁ କେବଳ ଜଣେ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରାଜନୈତିକ ଅସନ୍ତୋଷ ଭାବେ ଦେଖିଲେ କାହାଣୀଟି ଅଧା ରହିଯିବ। ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେତେ ଦୂର ଯିବ? ଏହାର ପ୍ରଭାବ କାହା ଉପରେ ପଡ଼ିବ? ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନେଇ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଆପତ୍ତି କେତେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜନୈତିକ ଲଢ଼େଇର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ । ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଆସିବା ପରେ ବିବାଦର ଗତି ଆହୁରି ବଢ଼ିଛି । ଶେଷନ୍ଙ୍କ ସମୟରେ ନିର୍ବାଚନୀ ବିବାଦ ଟିଭି, ଖବରକାଗଜ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଭା ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚୁଥିଲା।
ଆଜି ଚିତ୍ର ବଦଳିଛି। ଗୋଟିଏ ପୋଷ୍ଟ। ଗୋଟିଏ ଭିଡିଓ। ଗୋଟିଏ ରିଲ୍। ଆଉ କିଛି ଘଣ୍ଟାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ବିବାଦ।
ମିମ୍, ରିଲ୍, ଡିପ୍ଫେକ୍ ଓ AI ଆଧାରିତ କଣ୍ଟେଣ୍ଟ ନିର୍ବାଚନୀ ବିବାଦକୁ ଆହୁରି ତୀବ୍ର କରିପାରୁଛି। ତେଣୁ ଆଜି ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଗୋଟିଏ ନିଷ୍ପତ୍ତି କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ବୈଠକରେ ଅଟକି ରହୁନାହିଁ; ଏହା ସିଧାସଳଖ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରିଣତ ହେଉଛି।
ଜ୍ଞାନେଶରୁ ଶେଷନ୍—ବଦଳିଛି ସମୟ, ପ୍ରଶ୍ନ ସମାନ
ତିନି ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବହୁତ ବଦଳିଛି। ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବଦଳିଛି। ପ୍ରଚାରର ଶୈଳୀ ବଦଳିଛି। ରାଜନୈତିକ ଯୁଦ୍ଧର ମାଧ୍ୟମ ବଦଳିଛି।
କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଆଜି ବି ସମାନ— ନିର୍ବାଚନ କମିଶନ କେତେ କଡ଼ା ହେବ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସେହି କଡ଼ା ନିୟମକୁ କେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରିବେ?
ଶେଷନ୍ଙ୍କ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥିଲା। କେ.ଜେ. ରାଓଙ୍କ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନେଇ ତୀବ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଥିଲା। ଆଜି ଜ୍ଞାନେଶ କୁମାରଙ୍କୁ ନେଇ ସେହି ଚର୍ଚ୍ଚା ପୁଣି ନୂଆ ରୂପରେ ଫେରିଛି।
ନିର୍ବାଚନ ହେଉଛି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପରୀକ୍ଷା। ଏଠାରେ ଭୋଟର ତାଲିକାର ଗୋଟିଏ ନାଁଠାରୁ ନେଇ ଗୋଟିଏ ଭୋଟର ଅଧିକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।
ତେଣୁ ନିର୍ବାଚନୀ ନିୟମ ବଦଳିଲେ ରାଜନୀତି ଗରମ ହେବା ନୂଆ କଥା ନୁହେଁ। ଆସଲ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଏହି ତାତି ମଧ୍ୟରେ ଭୋଟରଙ୍କ ଅଧିକାର, ନିର୍ବାଚନର ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା କେମିତି ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ?
ଜ୍ଞାନେଶଙ୍କୁ ନେଇ ଆଜିର ରାଜନୈତିକ ଝଡ଼ ସେହି ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ପୁଣି ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି।