ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ପ୍ରତିବାଦ କରିବା କ’ଣ ଅପରାଧ? ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିଜର ମତ ରଖୁଥିବା ନାଗରିକଙ୍କୁ ପୁଲିସ ଅଟକ ରଖିପାରିବ କି? କେବଳ ଆଇନର ନାଁ ନେଇ ସରକାର କାହାର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ରୋକ୍ ଲଗାଇପାରିବ କି? ଦେଶର ରାଜଧାନୀ ଦିଲ୍ଲୀରେ ପ୍ରତିବାଦ, ପୁଲିସ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଜ୍ଞାନେଶ କୁମାରଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଦାବିକୁ ନେଇ ଉଠିଥିବା ବିବାଦ ଏବେ ଏଭଳି ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରଶ୍ନ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି।
SIRକୁ ବିରୋଧ କରି ବିରୋଧୀ ଦଳ, ଛାତ୍ର ସଂଗଠନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକେ ରାସ୍ତାକୁ ଓହ୍ଲାଇଥିବାବେଳେ ଗଣ ଅଟକ, ଯାତାୟାତ ଉପରେ କଟକଣା ଓ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ସେବା ବନ୍ଦ ଭଳି ଅଭିଯୋଗକୁ ନେଇ ବିବାଦ ତୀବ୍ର ହୋଇଛି। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିବାଦ ଓ ନାଗରିକଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରସଙ୍ଗ ପୁଣିଥରେ ଚର୍ଚ୍ଚାକୁ ଆସିଛି।
ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ଏକାଧିକ ଆବେଦନର ଶୁଣାଣି ସମୟରେ ବିଚାରପତି ଜୟମାଲ୍ୟ ବାଗଚୀ ଓ ଭି. ମୋହନାଙ୍କ ଖଣ୍ଡପୀଠ ମେଟ୍ରୋ ଓ ରେଳ ସେବା ସ୍ୱାଭାବିକ ରଖିବା, ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ସଂଯୋଗରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ବାଧା ନଦେବା ଏବଂ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ନାଗରିକଙ୍କ ଯାତାୟାତ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି। ତେବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଟକ ଓ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଆସିଥିବା ଅଭିଯୋଗର ବୈଧତା ନେଇ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଏହା ସହ ଏକାକାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୧ ପୁଣିଥରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଛି। ଏହି ଧାରା କେବଳ ଏକ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ; ଏହା ନାଗରିକଙ୍କ ଜୀବନ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମ୍ବିଧାନର ଏକ ମୌଳିକ ଆଧାର।
କ’ଣ କହୁଛି ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୧?
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୧ ଅନୁଯାୟୀ, ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଏଠାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଉଛି, ଏହି ସୁରକ୍ଷା କେବଳ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଭାରତରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇବାକୁ ହକଦାର। ଅର୍ଥାତ୍, ସରକାର କିମ୍ବା ପୁଲିସ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଇବା ସମୟରେ ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଳନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ ଯେ ଆଇନରେ କୌଣସି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଲେ ସରକାର ତାହାର ଆଧାରରେ ଯେକୌଣସି ପଦକ୍ଷେପ ନେଇପାରିବେ? ନା। ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ରାୟ ଏହି ଧାରଣାକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ କରିଛି। ଏବେ କେବଳ ଆଇନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନୁହେଁ, ଏହାର ପ୍ରୟୋଗର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତତା ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
‘ପ୍ରୋସିଜର ଏଷ୍ଟାବ୍ଲିସ୍ଡ ବାଏ ଲ’ ବନାମ ‘ଡ୍ୟୁ ପ୍ରୋସେସ୍ ଅଫ୍ ଲ’
ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନ ସମୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯିବ, ତାହାକୁ ନେଇ ଗଭୀର ବିତର୍କ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଆଲୋଚନାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିଲା ଦୁଇଟି ଧାରଣା—‘ପ୍ରୋସିଜର ଏଷ୍ଟାବ୍ଲିସ୍ଡ ବାଏ ଲ’ ଏବଂ ‘ଡ୍ୟୁ ପ୍ରୋସେସ୍ ଅଫ୍ ଲ’।
୧. ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏହି ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଇବା ପାଇଁ ଆଇନରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଳନ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଆଇନଟି ନିଜେ ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସବୁବେଳେ ବୈଧ ରହିବ।
୨. ଆଇନର ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଆମେରିକୀୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଜଡ଼ିତ ଏହି ଧାରଣା ଆଇନର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଅର୍ଥାତ୍, ସରକାର ଆଇନରେ ଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଳନ କରିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ, ତାହା ସହ ଆଇନ ଓ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ କି ନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟିକ ଯାଞ୍ଚର ବିଷୟ ହୋଇପାରେ।
ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣେତାମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଧାରଣାର ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଦିଗକୁ ବିଚାର କରିଥିଲେ। ଶେଷରେ ଧାରା ୨୧ରେ ‘ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା’କୁ ସ୍ଥାନ ଦିଆଗଲା। କିନ୍ତୁ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମୟ ସହିତ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ କରିଛି।
ଏ.କେ. ଗୋପାଳନ ମାମଲା: ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୀମିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା
୧୯୫୦ ମସିହାର ଏ.କେ. ଗୋପାଳନ ବନାମ ମାଡ୍ରାସ୍ ରାଜ୍ୟ ମାମଲା ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଇତିହାସରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା। ଏହି ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ତୁଳନାମୂଳକ ଭାବେ ପୃଥକ୍ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଚାର କରିଥିଲେ।
ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଧାରା ୨୧ରେ ଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବୈଧତାକୁ ନେଇ ନ୍ୟାୟିକ ଯାଞ୍ଚର ପରିସର ସୀମିତ ରହିଥିଲା। ଆଇନରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଳନ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନ୍ୟାୟପାଳିକାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବଦଳିଲା। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ କେବଳ ଆଇନର ଔପଚାରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଏହାର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଗଲା।
ମାନେକା ଗାନ୍ଧୀ ମାମଲା: ବଦଳିଗଲା ଧାରା ୨୧ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା
୧୯୭୮ ମସିହାର ମାନେକା ଗାନ୍ଧୀ ବନାମ ଭାରତ ସରକାର ମାମଲା ଧାରା ୨୧ର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଏକ ନୂଆ ଦିଗ ଦେଇଥିଲା। ସରକାର ମାନେକା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପାସପୋର୍ଟ ଜବତ କରିବା ପରେ ଏହି ବିବାଦ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।
ଏହି ମାମଲାରେ କୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଉଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ହେବା ଦରକାର। କେବଳ ଆଇନରେ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ ସରକାର ନିଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପକୁ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରମାଣିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଏହି ରାୟର ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ଦିଗ ହେଉଛି, ଧାରା ୧୪, ୧୯ ଓ ୨୧ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଗଲା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନମୁଖୀ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ବିରୋଧରେ ନ୍ୟାୟିକ ଯାଞ୍ଚର ପରିସର ବ୍ୟାପକ ହେଲା।
ସରଳ ଭାଷାରେ କହିଲେ, ଆଇନ ଥିବା ଯେତିକି ଜରୁରୀ, ସେହି ଆଇନକୁ କିପରି ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ନୀତି ଆଜି ନାଗରିକଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ପୁଲିସର କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କିତ ବିତର୍କର ମୂଳ ଆଧାର।
ଗିରଫ ହେଲେ କେଉଁ ଅଧିକାର ପାଆନ୍ତି ନାଗରିକ?
ଧାରା ୨୧ ସହିତ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୨ ମଧ୍ୟ ଗିରଫ ଓ ଅଟକ ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧିକାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରେ। ଏହି ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ, ସାଧାରଣ ଗିରଫ ସମ୍ପର୍କିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କେତେକ ମୌଳିକ ସୁରକ୍ଷା ରହିଛି।
ଗିରଫର କାରଣ ଜାଣିବାର ଅଧିକାର: କାହିଁକି ଗିରଫ କରାଯାଇଛି, ତାହା ଜାଣିବାର ଅଧିକାର ରହିଛି।
ଓକିଲଙ୍କ ସହାୟତା: ନିଜ ପସନ୍ଦର ଆଇନଜୀବୀଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିବା ଓ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ନେବାର ଅଧିକାର ରହିଛି।
ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାଜର: ଗିରଫ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଯାତ୍ରା ସମୟକୁ ବାଦ ଦେଇ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାଜର କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଆଇନରେ ଥିବା ବ୍ୟତିକ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ।
ତେବେ ଏହି ସୁରକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକର କିଛି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ରହିଛି, ବିଶେଷକରି ପ୍ରତିଷେଧମୂଳକ ଅଟକ ସମ୍ପର୍କିତ ମାମଲାରେ। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଟକକୁ ସମାନ ଆଇନଗତ ମାନଦଣ୍ଡରେ ବିଚାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଜୋଗିନ୍ଦର କୁମାର ମାମଲା: ଗିରଫ କରିବାର କ୍ଷମତା ଥିଲେ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ
୧୯୯୪ ମସିହାର ଜୋଗିନ୍ଦର କୁମାର ବନାମ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ରାଜ୍ୟ ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଗିରଫ କରିବାର କ୍ଷମତା ଓ ଗିରଫର ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
କୋର୍ଟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁଯାୟୀ, ପୁଲିସ ପାଖରେ ଗିରଫ କରିବାର ଆଇନଗତ କ୍ଷମତା ରହିଛି ବୋଲି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲାରେ ଗିରଫ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ। ଗିରଫର ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କାରଣ ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ଥିବା ଦରକାର।
ଏହି ନୀତି ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିବାଦ, ସାଧାରଣ ସଭା ଓ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରଖେ। ଯଦିଓ ପ୍ରତିବାଦକାରୀଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଇନର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ନୁହେଁ, ତଥାପି ପୁଲିସର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପ ଆଇନ ଓ ସମ୍ବିଧାନର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା ନାଁରେ କେତେ ଦୂର ଯାଇପାରିବ ସରକାର?
ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବା ରାଜ୍ୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାୟିତ୍ୱ। କୌଣସି ପ୍ରତିବାଦ ହିଂସାତ୍ମକ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଲେ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ବିପନ୍ନ ହେଲେ ପ୍ରଶାସନ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇପାରେ।
କିନ୍ତୁ ଏହି କ୍ଷମତା ଅସୀମ ନୁହେଁ। ପ୍ରତିବାଦ ଉପରେ କଟକଣା, ଲୋକଙ୍କ ଯାତାୟାତ ବନ୍ଦ କରିବା କିମ୍ବା ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ସେବା ସ୍ଥଗିତ ରଖିବା ଭଳି ପଦକ୍ଷେପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆଇନଗତ ସର୍ତ୍ତ ପୂରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। କଟକଣାର ଆବଶ୍ୟକତା, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତତା ଓ ଅନୁପାତିକତା ମଧ୍ୟ ବିଚାରଯୋଗ୍ୟ।
ଏଠାରେ ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବା ନାଁରେ ନାଗରିକଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ କେତେ ଦୂର ସଙ୍କୁଚିତ କରାଯାଇପାରିବ? ଏହାର ଉତ୍ତର କେବଳ ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଇନ, ସମ୍ବିଧାନ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ଯାଞ୍ଚରେ ନିହିତ।
ଦିଲ୍ଲୀ ପ୍ରତିବାଦରୁ ଉଠୁଥିବା ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ
ଜ୍ଞାନେଶ କୁମାରଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଦାବି ଓ SIR ବିରୋଧୀ ପ୍ରତିବାଦକୁ ନେଇ ଦିଲ୍ଲୀରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପରିସ୍ଥିତି ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏକ ମୌଳିକ ଦିଗକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି। ଗୋଟିଏ ପଟେ ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସୁରକ୍ଷା ବଜାୟ ରଖିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି, ଅନ୍ୟପଟେ ନାଗରିକଙ୍କ ମତପ୍ରକାଶ, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାବେଶ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ରହିଛି।
ଏହି ଦୁଇଟି ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ହିଁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନର ପ୍ରକୃତ ପରୀକ୍ଷା। ଏ.କେ. ଗୋପାଳନଙ୍କ ମାମଲାରୁ ମାନେକା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଐତିହାସିକ ରାୟ ଏବଂ ଜୋଗିନ୍ଦର କୁମାରଙ୍କ ମାମଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ରାୟ ଏହି ଦିଗରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
ଶେଷରେ, ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୧ ଆମକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ ରାଜ୍ୟର କ୍ଷମତା ଯେତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନା କାହିଁକି, ବ୍ୟକ୍ତିର ଜୀବନ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଅଣଦେଖା କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆଇନର ଶାସନର ଅର୍ଥ କେବଳ ଆଇନ ପାଳନ ନୁହେଁ; ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଆଇନ ଓ ସମ୍ବିଧାନର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମଧ୍ୟରେ ରହିବା। ଦିଲ୍ଲୀର ପ୍ରତିବାଦକୁ ନେଇ ଚାଲିଥିବା ବିତର୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏହିଠାରେ—ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ସରକାରଙ୍କୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିବା ଯେତିକି ଆବଶ୍ୟକ, ନାଗରିକଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।