ହିମାଳୟରେ ବଢୁଛି ଗ୍ଲେସିୟର ହ୍ରଦ ବିସ୍ଫୋରଣ ବନ୍ୟାର ଆଶଙ୍କା । ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାଜୁଛି ବଡ଼ କାରଣ । ଅସୁରକ୍ଷିତ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ବଢୁଛି ମାନବ ବସତି ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିପଦ।
ନେପାଳ-ତିବ୍ବତ ସୀମାନ୍ତର ଭୋଟେକୋଶି ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ଘଟିଥିବା ଭୟଙ୍କର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପୁଣିଥରେ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଛି ହିମାଳୟର ବଢୁଥିବା ପରିବେଶୀୟ ବିପଦକୁ। ବରଫ, ପଥର, ମାଟି ଓ ବିଶାଳ ଜଳରାଶିର ମିଶ୍ରିତ ସ୍ରୋତ ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ବ୍ୟାପକ ଧ୍ୱଂସ ଘଟାଇପାରେ। ରାସ୍ତା, ସେତୁ, ଘରବାଡ଼ିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଳବିଦ୍ୟୁତ ପ୍ରକଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ପଥରେ ଥିବା ଭିତ୍ତିଭୂମି ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇପାରେ।
ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏପରି ଘଟଣାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାରଣ ଭାବେ ଗ୍ଲେସିୟର ଲେକ୍ ଆଉଟବର୍ଷ୍ଟ ଫ୍ଲଡ୍ ବା GLOF ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଛନ୍ତି। ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ହିମବାହ ଦ୍ରୁତ ତରଳୁଥିବା ବେଳେ ହିମାଳୟରେ ଏପରି ବିପଦ ବଢୁଥିବା ନେଇ ଚିନ୍ତା ବଢିଛି।
କ’ଣ ଏହି GLOF?
ହିମବାହ ପଛକୁ ହଟିବା ସମୟରେ ଏହାର ତଳଭାଗରେ ମାଟି, ପଥର ଓ ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଜମା ହୋଇ ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ଧ ଭଳି ଏକ ମୋରେନ୍ ଗଠନ କରେ। ଏହା ପଛରେ ହିମବାହରୁ ତରଳୁଥିବା ପାଣି ଜମା ହୋଇ ବଡ଼ ହିମବାହୀ ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଜଳଚାପ, ଭୂସ୍ଖଳନ, ବରଫ କିମ୍ବା ପଥର ହ୍ରଦ ଭିତରକୁ ଖସିବା, ଭୂକମ୍ପ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା ଭଳି ଘଟଣାରେ ଏହା ଭାଙ୍ଗିପାରେ। ତା’ପରେ ହ୍ରଦରେ ସଞ୍ଚିତ ବିପୁଳ ଜଳରାଶି ଅତ୍ୟଧିକ ବେଗରେ ତଳକୁ ଧାଇ ଆସେ। ଏହା ସହିତ ମାଟି, ପଥର, ବରଫ ଓ ଭଗ୍ନାବଶେଷ ମିଶି ଏହାକୁ ଆହୁରି ଘାତକ କରିଥାଏ।
GLOF ପଛରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କାରଣ ନଥାଏ। ଅନେକ ପ୍ରାକୃତିକ ଘଟଣା ଏକାଠି ହୋଇ ବିପର୍ଯ୍ୟୟର ରୂପ ନେଇପାରେ।
ଜଳଚାପ: ହ୍ରଦର ଜଳସ୍ତର ବଢିଲେ ମୋରେନ୍ ବନ୍ଧ ଉପରେ ଚାପ ବଢେ।
ଭୂସ୍ଖଳନ: ବଡ଼ ପରିମାଣର ମାଟି କିମ୍ବା ପଥର ହ୍ରଦରେ ପଡ଼ିଲେ ବିଶାଳ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିପାରେ।
ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା: ଲଗାତାର ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହ୍ରଦର ଜଳସ୍ତର ବଢାଇବା ସହ ପାହାଡ଼ ଢାଲକୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେ।
ଭୂକମ୍ପ: ଭୂକମ୍ପପ୍ରବଣ ହିମାଳୟରେ ଭୂକମ୍ପ ଦୁର୍ବଳ ମୋରେନ୍ ଗଠନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇପାରେ।
ହିମାଳୟକୁ ପୃଥିବୀର ‘ତୃତୀୟ ମେରୁ’ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ହିମବାହ ଦ୍ରୁତ ତରଳୁଛି ଓ ପଛକୁ ହଟୁଛି। ଏହାର ପରିଣାମରେ ନୂଆ ହିମବାହୀ ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସହ ପୁରୁଣା ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ମଧ୍ୟ ବଢୁଛି।
ହିମବାହ ଯେତେ ଦ୍ରୁତ ତରଳିବ, ସେତେ ଅଧିକ ପାଣି ଏହି ହ୍ରଦରେ ସଞ୍ଚିତ ହେବ। ଫଳରେ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ଧ ଉପରେ ଚାପ ବଢିବ ଏବଂ GLOFର ଆଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ ବଢିବ।
ISROର ଉପଗ୍ରହ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ୧୦ ହେକ୍ଟରରୁ ଅଧିକ ଆକାରର ହଜାର ହଜାର ହିମବାହୀ ହ୍ରଦ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି। ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ହ୍ରଦର ଆକାର ଦଶନ୍ଧି ଧରି ବଢିଥିବା ଦେଖାଯାଇଛି।
GLOFର ବିପଦ କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ ନୁହେଁ। ଏହାର ପ୍ରଭାବକୁ ଅନେକଗୁଣ ବଢାଇ ଦେଉଛି ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ବଢୁଥିବା ମାନବ ବସତି ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି।
ହିନ୍ଦୁକୁଶ-ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ ପ୍ରକଳ୍ପ, ରାଜପଥ, ସୁଡ଼ଙ୍ଗ, ସେତୁ ଓ ସହରୀୟ ବସତି ଦ୍ରୁତ ବଢୁଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅନେକ ନିର୍ମାଣ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ଓ ଢାଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିଛି। ଫଳରେ ଏକ GLOF କିମ୍ବା ଫ୍ଲାସ୍ ଫ୍ଲଡ୍ ଆସିଲେ କ୍ଷୟକ୍ଷତିର ପରିମାଣ ଅତ୍ୟଧିକ ବଢିଯାଏ।
ହିମାଳୟରେ ଏପରି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ନୂଆ ନୁହେଁ। ୨୦୨୧ର ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଚାମୋଲି ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ଋଷିଗଙ୍ଗା ଓ ତପୋବନ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ ପ୍ରକଳ୍ପ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ୨୦୨୩ରେ ସିକିମର ଦକ୍ଷିଣ ଲୋନାକ୍ ହ୍ରଦର GLOF ତୀସ୍ତା ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ବ୍ୟାପକ ଧ୍ୱଂସ ଘଟାଇଥିଲା। ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଇଛି ଯେ ହିମାଳୟରେ ବିପଦ କେବଳ ଦୂର ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ନଦୀ ଉପତ୍ୟକା ଦେଇ ଶହ ଶହ କିଲୋମିଟର ତଳକୁ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।
ବିପଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରଭାବ କମାଇବା ସମ୍ଭବ। ସେଥିପାଇଁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହିମବାହୀ ହ୍ରଦରେ ରିଅଲ୍-ଟାଇମ୍ ମନିଟରିଂ, ସାଟେଲାଇଟ୍ ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସତର୍କତା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।
ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥାନରେ ହ୍ରଦର ଜଳସ୍ତର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ କମାଇବା, ବିପଦପ୍ରବଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିର୍ମାଣ ଉପରେ କଟକଣା, ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ମ୍ୟାପିଂ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୱରିତ ଉଦ୍ଧାର ଯୋଜନା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ।
ଭୋଟେକୋଶି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ହିମାଳୟ ପାଇଁ ଏକ ଚେତାବନୀ। ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହିମବାହକୁ ଦୁର୍ବଳ କରୁଥିବା ବେଳେ ମାନବ ବିକାଶ ଯଦି ପରିବେଶୀୟ ବିପଦକୁ ଅଣଦେଖା କରି ଆଗକୁ ବଢେ, ତେବେ ଏପରି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଆହୁରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇପାରେ।
ହିମାଳୟ କେବଳ ବରଫର ପାହାଡ଼ ନୁହେଁ; ଏହା କୋଟି କୋଟି ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନର ଆଧାର। ତେଣୁ ଏହାର ସୁରକ୍ଷା ଏବେ କେବଳ ପରିବେଶର ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ—ଏହା ମାନବ ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରଶ୍ନ।